ԱՅՆԹԱՊԻ ԳՈՅԱՄԱՐՏԸ

Ա. ԿԵՍԱՐ  

Զի թէպէտ եւ եմք ածու փոքր եւ թուու յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ  եւ զօրութեամբ տկար եւ ընդ այլով յոլով նոգաճեալ թագաւորութեամբ,  սակայն բազում գործք արութեան գտանին գործեալ եւ ի մերում  աշխարհիս, եւ արժանի գրոց յիշատակի.  

ՄՈՎՍԷՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ  

ԵՐԿՈՒ ԽՕՍՔ ՀՐԱՏԱՐՐԱԿԻԶՆԵՐԸՒ ԿՈՂՄԸ  

Ամերրկան Այնթապցիներու Ազգ. Միութիւնը կազմըւած է1934-ին Պոսթընի  մէջ եւ ունի իր մասնաձիւղերը ի նեւ Եորք, Ֆիլատէլֆիա, Թրոյ ու Մէքսիկօ Սիթի:  Իր արդիւնաւէտ գործունէութեան ընթացքին ան հետապնդած է ի միջի այլոց  երկու գլխաւոր նպատակներ:  

1.- Տարուէ տարի կանոնաւորաբար հասցնել շօշափելի նիւթական  աջակցութիւն Հալէպի Զաւարեան դպրոցին, որ առողջ ազգային  դաստիարակութիւն կը ջամբէ Հայ մանկտիին եւ 2.- Գրի առնել ու հրատարակել  1920-ի Այնթապի ինքնապաշտպանութեան պատմութիւնը:  

Այս նպատակը իրագործելու համար մեր Միութիւնը եռանդուն շանք  թափած է հաւաքելու Այնթապի կռիւներու եւ յարակից պարագաներու հում  նիւթերը, որոնք ծառայէին իբր հիմական ատաղձ այսպիսի հատորի մը: Այս  աշխատանքը կատարուած է մամուլի մէջ հրատարակուած հրաւէրով, անձնական  դիմումներով, թղթակցութիւններով եւն. եւ այժմ, սոյն հատորը լոյս տեսնելէ ետք,  եթէ եղած են մոռացումներ կամ մանրամասնութեանց զանցառումներ, այդ պէտք է  վերագրել այն իրողութեան, որ ատոնք մնացած են մեր հասողութեան սահմանէն  դուրս:  

Ունինք մեր տրամադրութեան տակ տակաւին կարգ մը նիւթեր, որոնք  օգտագորուած չեն այս հատորին համար: Ասոնք կը վերաբերին Այնթապի  ընդհանուր պատմութեան ու կրնան ատաղձ հանդիսանալ ապագային, եթէ  այդպիսի հատոր մը եւս հնարաւոր ըլլայ լոյս ընծայել:  

Մեր Միութիւնը իր կազմութենէն ի վեր ամէն տարի պատշաճ  

հանդիսաւորութեամբ տօնած է Այնթապի հերոսամարտի տարեդարձերը, Ապրիլ  ամսու մէջ: Այս տարի, 1945 Ապրիլին, կը լրանայ այդ պայքարի քսանհինգամեակը:  Եւ այս առթիւ է որ լոյս կ՝ընծայենք հատորը:  

ԱՄԵՐԻԿԱՅԻ ԱՅՆԹԱՊՑԻՆԵՐՈՒ ԱԶԳ. ՄԻՈՒԹԵԱՆ  

ԿԵԴՐ. ՎԱՐԶՈՒԹԻՒՆ  

ՆԱԽԱԲԱՐ  

Այս գիրքը հրատարակութիւնն է Ամերիկայի Այնթապցիներու Ազգ.  Միութեան:  

Այս Միութիւնը դժուարին ջանք գործ դրած է հաւաքելու զանազաններէ ու  մէկտեղելու այն անհրաժեշտ նիւթերը, որոնք հիմական ատաղձը կազմած են այս  հատորին: Այնթապցի աչքառու մտաւորականներ, դերակատար ու ղեկավար  դէմքեր, ականատես վկաներ եւ այլ կարեւոր անձնաւորութիւններ գրած կամ  պատմած են իրենց յուշերը կամ լսածները արձանագրած: Այսպիսիով հնարաւոր  եղած ե քով քովի բերել ցիրուցան թուղթեր որոնցմէ քաղուած դուրս է հանուած այս  գիրքը, որ ինքնըստինքեան այժմ կը ներկայացնէ ամբողջութիւն մը:  

Իմ դերս եղած է զտել ու դասաւորել այս բազմապիսի հում նիւթերը, եւ  խմբագրել ու լոյս աշխարհ բերել գործ մը, որ գայ չափով մը լրացնելու զգալի  պակասը մեր նոր պատմութեան մէկ էջին: Ջանացած եմ ըլլալ փաստական,  անկողմնակալ եւ արդար՝ տալով « զկայսերն կայսեր եւ զԱստուծոյն Աստուծոյ»,  զգուշանայով չափազանցութենէ կամ մեծխօսիկութենէ եւ խուսափելով  հատուածական զերագնահատումէ կամ ստորագնահատումէ: Աշխատած եմ տալ  առարկայանօրէն իրողութիւնները այնպէս ինչպէս տեղի ունեցած են, առանց  գունաւորումի:  

Ցարդ շատ բան գրուած է Վասպուրականի, Շապին Գարահիսարի, Ուրֆայի  եւ Սուէտիոյ հերոսամարտերուն մասին: Համեմատաբար անծանօթ մնացած է  Այնթապի վերապրող Հայութեան մղած յաղթական պայքարը Թրքական գերակայ  ուժերու դէմ 1920-ին, թէեւ հոս հոն, լրագրական ցիրուցան էջերու մէջ,  արձանագրուած կան հապճեպ անդրադարձումներ, որոնք սակայն աղօտ մէկ  պատկերն իսկ չեն տար այն ամբողջին, որ տեղի ունեցած է: Ժամանակն է  մոռացութեան փոշիներէն դուրս բերելով մեր նոր պատմութեան սեփականութիւնը  դարձնելով մարտնչող, զէնք քաշող Այնթապը եւ տալու անոր այն տեղը, որուն  արժանի է:  

Այս գրքի պատրաստութեան համար օգտուած եմ հետեւեալ աղբիւրներէն.-  1. Արձանագրութիւններ Ազգ. Միութեան նիստերուն.  

2. Օրագրութիւն Զինուորրական Կեդրոնական Մարմնի  

3. Յուշեր զինուորական ղեկավար Աւետիս Գալէմքեարեանի.  

4. Յուշեր զինուորական ղեկավար Ատուր Լէւոնեանի, ընդօրինակուած  Յակոբ Գարամանուկեանի գրչով.  

5. Յուշեր Գէորգ Սվաճեանի (Խմբապետ)  

6. Յուշեր Աստուածատուր Կիւլէսէրեանի.  

7. Քաղուածքներ Ներսէս Քհնյ. Թավուգճեանի յուշերէն.  

8. Յուշեր Լէւոն Լէւոնեանի.  

9. Յուշեր Հայր Գաբրիէլ Գասպարեանի (Փասքալ).  

10. Տպագրեալ անգլիերէն գրքոյկ Ամերիկեան գոլէճի նախագահ Ճան Մէրիլի  եւ տեղեկագրութիւն Ամերիկեան Նպաստամատոյցի վարիչ տոք. Լէմպէրթի.    

11. Օրագրութիւն Սրդան Կիւլէսէրեանի.  

12. Յուշեր Խմբապետ Եագուպ Սանէլեանի.  

13. Յուշեր Սարգիս Պալապանեանի.  

14. Արձանագրութիւններ Այնթապի Հ.Յ.Դ. կոմիտէին.  

15. Յուշեր Յակոբ Գարամանուկեանի.  

16. Յուշեր Տոքթ. Գրիգոր Սարգիսեանի.  

17. Կեղր. Վարչութեան կողմէ ղրկուած հարգարաններու բազմաթիւ  պատասխանները.  

18. Եւ վերջապէս՝ օրագրութիւն, զոր մեծ խնամքով կազմած է ու  կարգաւորած Հալէպէն Գէորգ Պարսումեան.  

Խղնի պարտք է այստեղ առանձնապէս յիշատակել, որ այս վերջինը  առանձին ու տքնաջան աջխտանք կատարած է հաւաքելու Այնթապի գոամարտի  գլխաւոր նիւթերը եւ մեծ չափերով սատարած է այսպիսի հատորի մը  պատրաստութիւնը հնարաւոր դարձնելու գործին:  

Այս գրքին Ա. մասի պատրաստութեան համար օգտըւած եմ Հայր Ս.  Էփրիկեանի ԲՆԱՇԽԱՐՀԻԿ ԲԱՌԱՐԱՆԷՆ եւ «Հայրենիք», «Պայքար» ու այլ  թերթերու մէջ հրատարակուած յոդուածներէ՝ ստորագրուած զանազան Այնթապցի  մտաւորականներէ, ինչպէս Բաբգէն կաթողիկոս, Ա. Նազար. Զ. Նալբանդեան, տոք.  Տաղլեան, Գ. Պաղտասարեան եւն.:  

Այնթապի գոյամարտի դէմքերուն, դէպքերուն եւ փուլերուն ծանօթանալէ  ետք, գտած եմ որ տարագրութենէ Այնթապ վերադարձող Հայ բեկորներու  յայտնաբերած սքանչելի միակամ ոգին, կազմակերպչական օրինակելի տաղանդը  եւ կռիւներու մէջ պահպանած անընկճելի կամքը յաւերժական ակնաղբիւր են  ներշնչումի ու հպարտութեան ոեւէ Հայու համար: 

Այդ արդար հպարտութեան հանուր Հայութիւնը հաղորդակից դարձնելու  կոչումը ունի այս գիրքը:  

1945, Նեւ Եորք Ա. ԿԵՍԱՐ    

Ա.  

1915-ի  

ՏԱՐԱԳՐՈՒԹԵՆԵՆ ԱՌԱՋ  

I  

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱԿԻՐՃ ԱԿՆԱՐԿ  

Այնթապ, գլխաւոր քաղաք Հալէպի կուսակալութեան համանուն գաւառակի,  ունի լեռնադաշտային դիրք, ծովու մակերեսէն 1500 ոտք բարձր: Զետեղուած է  Մարաշի ու Հալէպի մինջեւ, քիչ մը թեքուած դէպի արեւելք, կապուած վերջինի հետ  կանոնաւոր խճուղիով մը: Կառուցուած արեւելքէն արեւմուտք ձգուող երեք  բլրակներու վրայ եւ ամէն կողմէ շրջապատուած լայնատարած այգիներով ու  ծառաստաններով, իր բնական ու գեղեցկութեամբ, նաեւ կլիմայով ու ջուրի  առատութեամբ կը գերազանցէր նոյնիսկ Հալէպը: Տուները քարաշէն,  ընդհանրապէս երկյարկանի ու սպիտակ, փողոցները լայն ու կանոնաւոր, շատ  տեղեր ալ սալարկուած: Ջուրը բերուած էր յատուկ ջրմուղիով Սաջուր դետի  աղբիւրէն, որ կը գտնուի 3 ժամ հեռու, դէպի արեւելակողմը: Սաջուր կը ձեւանայ  Օսնա — օն — տէրէ եւ Ղարղայ — չայ գետակներէ, կ՝անցնի Այնթապի արեւելակողմէն  եւ, քիչ մը տեղ Այնթապի ջուր կոչուելէ ետք, յառաջանալով կը թափի Եփրատի մէջ:  

Այնթապի վաղեմի պատմութիւնը անծանոթ է: Աշխարհագիրներու ոմանց  կարծիքով «Անտիոք առ Տորոսիւ»ն է: Մեծն Աղեքսանդրի մահէն ետք ենթարկուած  է Սելեւկեան իշխանութեան «Եփրատացիք» բաժանման: Կարճ ժամանակով մըն  ալ ինկած ե Հայկական տիրապետութեան տակ, երբ Տիգրան Մեծ գրաւեց ամբողջ  Կիլիկիան եւ Ասորիքը, վերջ տալով Սելեւկեան թագաւորութեան, մինչեւ որ 18  տարի յետոյ Պոմպէոս վերահաստատեց Հռովմլական գերակայութիւնը այս  հողամասերու վրայ (Ն. Ք. 64 ):  

7-րդ դարուն Արաբները յափշտակեցին Այնթապը արեւելեան կայսրութեան  ձեռքէն: Իսկ Խաչակիրներու ժամանակ դարձաւ ամուր ապաստան  քրիստոնեաներու, ինչպէս Կիլիկեան այլ բերդաքաղաքներ: Ժամանակի  պատմիչները՝ Մատթէոս Ուռհայեցի եւ Միքայէլ Ասորի «Անուանի եւ Մեծն  Անթափ» կ՝անուանեն զայն: 1152-ին Նուրէտտին տիրեց այս քաղաքին,1182-ին՝  Մալահէտտին այնուհետեւ ալ յաջորդաբար տիրեցին Եգիպտոսի սուլթաններ եւ  այլազգի իշխաններ: 

Կիլիկեան Հայոց թագաւորութեան շրջանին Հեթում Ա. երկու անգամ  արշաւած է Այնթապի վրայ 1266-ին, բայց չէ յաջողած գրաւել զայն, — ինչպէս կը  հաւաստեն արաբ պատմիչներ: Ասոր հակառակ՝ Սմբատ պատմիչ Այնթապը կը  դասէ Կիլիկեան բերդերու կարգին:  

14-րդ դարու սկիզբը Ապուլֆէտա կը նկարագրէ Այնթապը որպէս մեծ ու  գեղեցիկ քաղաք, որ ունէր ժայռափոր ու անառիկ միջնաբերդ, մեծ շուկայ, առատ  ջուր եւ լայնատարած այգիներ: 1404-ին Լէնկթիմուր աւերած է Այնթապի իսկ 1480 — ին Սուլթան Գաթթիպայ վերաշինած է միջնաբերդը, որ սակայն դարձեալ փլած է  1822-ի երկրաշարժէն:  

16-րգ դարու սկիզբին է, որ Օսմանցիները երեւցան այս շրջանին մէջ:  Սուլթան Սէլիմ յաղթեց Գամսու Ղաւրիին 1516-ին, որով եգիպտացիներէն  Օսմանցի Թուրքերուն անցան ամբողջ Կիլիկիան եւ հիւսիսային Ասորիքը 19-րդ  դարուն եգիպտացիները անգամ մը արշաւեցին այս կողմերը Իպրահիմ փաշայի  առաջնորդութեամբ, բայց օտար պետութիւններու միջամտութեամբ  հարկադրուեցան թողուլ հեռանալ եւ Թուրքերու տիրապետութիւնը մնաց:    

II  

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՅՆԹԱՊԸ  

Այնթապ ձեւը նոր է: Միջնադարեան Հայեցի ձեւն է Անթապի:  

Նկատողութեան արժանի է, որ Հայաստանի մէջ ալ կալ, Էրզրում նահանգի  Պայազիտ գաւառին մէջ, Անթափ կոչուած մը:  

Հայոց պատմութեան տեսակէտէ հազիւ կարելի ըլլայ Հայկական կոչել  Այնթապը: Կիլիկիոյ Հայ թագաւորութեան շրջանին է որ զարգացած է հոն Հայ  բնակչութիւնը: Արաբ եւ Սելճուգ արշաւանքներու հետեւանքով Հայ  ազնուականբւթենէն եւ Հայ ժողովուրդէն կարեւոր մաս մը գաղթած են  Հայաստանէն դէպի Կիլիկիա, եւ այս գաղթականութիւնն է որ ի միջի այլոց ծնունդ  տուած է Հայկական Այնթապին: Կիլիկիոյ Հայ թագաւորութեան շրջանին  Եւրոպայի խաչակիր բանակներն ալ տարածուած են այս կողմերը եւ Տիւլիւք,  Հռոմկլա, Պիրէճիք, Ուրֆա իրենց շրջաններով մնացած են, իբրեւ քրիստոնեայ  երկիրներ, խաչակիր կոմսութիւններու եւ իշխանութիւններու ներքեւ: Հայեր էին  այս երկիրներու բնակչութիւններու մեծամասնութիւնը: Ծիվք, Տիւլիւք, Հռոմկլա  մեր եկեղեցական պատմութեան մէջ կարեւոր ու փայլուն տեղ կը գրաւեն եւ  Այնթապ, իբրեւ շատ մօտիկ կէտ մը անոնց, թէեւ առանձինն չէ յիշատակուած, բայց  կը պարփակուէր անոնց շրջանակին մէջ:  

Այնթապ թէեւ Հայկական չէ եղած առանձինն իր ծագումով, բայց Թրքական  ալ չէ եղած: Հայ քաղաք եղած է վաղ ժամանակներէ ի վեր, որովհետեւ Կիլիկեան  Հայ թագաւորութեան հաստատութենէն շատ առաջ իսկ Հայեր տարածուած էին  Եփրատացիոց եւ Կիլիկիոյ մէջ, իբրեւ վաճառական տարր: Խաչիհ Ա. Կաթողիկոս  (872-922) արեւմուտքի այս բոլոր գաւառներուն համար եպիսկոպոսներ  ձեռնադրած ու ղրկած է, որպէսզի եկեղեցական առանձին վարչութեանց մէջ  կազմակերպուին Հայ գաղթակկանութիւնները: Ասկէ գար մը ետքն է որ Ռուբէնեան  երեւան եկած են Տաւրոսի բարձունքներուն վրայ:  

Այդ ժամանակները Այնթապ իր շրջակայ 300 գիւղերով Հայ քրիստոնեայ էր:  Արաբ եւ մանաւանդ Թուրքիսլամ հարստահարութիւններու եւ ճնշումներու տակ է,  որ ժամանակի ընթացքին Հայ քրիստոսնեայ ժողովուրդը իսլամացած է: Թրքական  հալածանքներն ու հարստահարութիւնները այնքան ուժգին եղած են, որ Հայախօս  Անթափը աստիճանաբար դարձած է Թրքախօս, Փոքր Ասիոյ այլ հայաբնակ  գլխաւոր քաղաքներու նման: Այնթապի հայախօսութեան վերջին կտրուի  հարուածը տուին Ենիչէրիները, որոնք կը ծայրատէին Հայերէն խօսողներու  լեզուները: 1800-ական թուականներուն Թրքախօսութիւնը արդէն տիրական էր:   

Մինչեւ 13-րդ դար Այնթապի ու շրջականերու մէջ տիրող ու բարգաւաճող  ստուար Հայութենէն հետք ու յիշատակ չկայ գրեթէ: Իսլամական հեղեղը ամէն ինչ  աւերած սրբած է: Հին եկեղեցւոյ պատերուն մէջ հիւսուած խաշքարերու կամ  նորոգութեան արձանագրութիւններու թուականները 1646-էն անդին չեն անցնիր:  Թրքական թաղերու մէջ սակայն կան մզկիթներ, որոնք շատ հաւանաբար  նախապէս եկեղեցի եղած են: Ատոնցմէ մին Հայերը կ՝անուանեն Ս. Եղիա, եւ  տարին անգամ մը, Ս. Եղիայի տօնին, ուխտի ալ կ՝երթային հոն:    

Այնթապի շրջակաները կան տեղերու եւ գիւղերու անուններ, որոնք  Հայկական են — Կարճկան, Մազմախոր — Բազմախոռ, Պէտիրքէնտ — Պետրոսի գիւղ,  Քիլիսէճիք, Ճաղուտ, Վարդանըս: Թըլպաշարի մօտ կայ գիւղ մը, որ կը կոչուի  Վասըլի եւ յիշեցնէ Գող Վասիլը, որ կարիւոր դէմք է Կիլիկեան Հայ պատմութեան  մէջ եւ իշխած է այդ կողմերուն: Օրուլի Ս. Աստուածածին եկեղեցիին մէջ կար  ձեռագիր Յայսմաւուրք մը, որու յիշատակարանին մէջ ըսուած է, թէ այս դիրքը  գրուած է «Ի վայելումն Ուռելու Ս. եկեղեցւոյ եպիսպոսաց, վարդապետաց,  միանձանց, սարկաւադաց, դպրաց եւ բարեպաշտ ժողովրդեան», ինչ որ նշան է թէ  երբեմն Հայերու հոծ բազմութիւն կար այդ շրջանին մէջ: Օրուլի մօտ բլուրի մը վրայ  կը գտնուի ուխտատեղի մը, Ս. Թովմաս անուն որուն սեփականութեան համար  յարատեւ վէճ կար գիւղին Հայերուն եւ Իսլամներուն միջեւ: Ըստ Ալիշանի ու  Բաբգէն կաթողիկոսի հետազօտութիւններուն՝ Ծովք դղեակնալ կը գտնուէր  Այնթապի ու Մարաշի միջեւ տեղ մը:  

Այնթապ ԺԴ. եւ ԺԵ. դարերուն եղած է զուտ Իսլամաբնակ քաղաք մը:  Հայութիւնը հաւատափոխ եղած կամ տաճկացած է: Տակաւին կը մնան տեղւոյն  Թուրքերուն լեզուին մէջ Հայերէն բառեր, ինչպէս որթուտ — որթատունկի կտրուած  ճիւղ, հատիկ — խաշած ցորեն: Կար Թուրքերուն յատուկ արհեստ մը, որուն անունը  Հայերէն էր — մազմանութիւն: Կային Թուրք ընտանիքներ, որոնց նզովքով  արգիլուած էր կին արձակել ու երկու կին առնել: Աւագ Ուրբաթ օրերը Թուրքեդը  սովոր էին մեծ բազմութեամբ գալ Հայոց եկեղեցին ուխտի՝ երկրպագելու Քրիստոսի  գերեզմանին ուրիշ առիթներով ալ աւետարան կարդալ կուտային իրենց գլխուն:  Կային կէս կոչուած Իսլամներ, որոնք գաղտնի քրիստոնեայ կ՝ապրէին, մինչեւ  անդամ կը խոստովանէին ու կը հաղորդուէին: Կէսերու համայնք մըն ալ կար  Հռոմկլայի Ճիպին կոչուած գիւղին մէջ: Այս բոլորը ապացոյց են, թէ այս շրջանի  երբեմնի ստուար Հայութիւնը Իսլամացած է եւ բռնի Թրքախօսութիւն ընդունա’:  

Այնթապէն քայլ մը անդին, Եփրատի ափին եւ երեք կողմէ շրջապատուած  Եփրատով, ցից սարաւանդի մը վրայ կը բարձրանայ Հռոմկլայի պատմական  բերդը, երբեմն աթոռանիստ մայրաքաղաք մեր հայրապետներուն: Այնտեղ  վախճանած է մեր անմահ Ներսէս Շնորհալին 1172-ին:  

Այնթապի Հայութիւնը միշտ նորոգուած կամ պատուաստուած է նորեկ  գաղթականութիւններով: Եկած են Հայաստանէն ու Պարսկահայաստանէն: Շահ  Աբաս Ա.ի ատեն եկող գաղթականութեան յիշատակը տակաւին մոռցւած չէր  ծերունիներու լսած ու պատմած աւանդութիւններու մէջ: Նոյնիսկ դեռ մինչեւ  վերջին ժամանակները Սվազ, Կիւրին, Աշոտի, Խարբերդ, Արաբկիր եւս.  ընտատնեկան գաղութներ կը ղրկէին Այնթապ: Նշանաւոր է Սասունցիներու  գաղութը: Սասունցիները իբրեւ ջաղացպան ու հացագործ նախահայրերը եղած են 

Այնթապի ջաղացպան ու հացագործ ընտանիքներուն եւ երեւելի դարձած են իրենց  Ֆիզիքական քաջութեամբ: Այնթապ, իբրեւ շահաստան ու տեղական  ճարտարարուեստի քաղաք, կեդրոն հանդիսացած է Հայաստանի ու Փոքր Ասիոյ  Հայ վաճառականներուն, որոնք առանձինն կամ ընտանեօք եկած հաստատուած են  հոն:  

Հայ եկեղեցական պատմութեան մէջ աչքի կը զարնեն Այնթապէն  հետեւեալները. — 1) Յովհաննէս Բարեբարոյ Դ. կաթողիկոս Կիլիկիոյ (1602 — 1621): Կոչուած է Պատմագիր, թէեւ իրմէ գրաւոր բան հասած չէ: 2) Եղիազար կաթողիկոս  Էջմածին (1672 -1691): 3) Պետրոս Բ. Քիւթիւր, կաթողիկոս Էջմիածին 1748-ին, որ  Հռոմկլացի եւս կոչուած է: 4) Աշճեան Յովսէփ սարկաւագ, միաբան Երուսաղէմի:  Սա է որ 1842-ին Լամբրոնացիի պատարագի մեկնութիւնը տպագրել տուած է  Երուսաղէմի մէջ: Ինքն է որ շինել տուած է Այնթապի նոր Առաջնորդարանը: 5) Մեր  ժամանակներուն Բաբգէն Կիւլէսէրեան, աթոռակից կաթողիկոս Տանն Կիլիկիոյ:  

Նախքան համաշխարհայն առաջին պատերաղմը Այնթապ ունէր մօտ 80,000  բնակիչ, որուն մեծամասնութիւնը Իսլամ էր, գլխաւորաբար Թուրք, իսկ 35,000 Հայ,  որմէ 4.000 բողոքական ,եւ 400 կաթոլիկ: Այնթապի շրջակայ գիւղերու  բնակչութիւնը ամբողջութեամբ Իսլամ էր, Թուրք, Քիւրտ եւ Արաբ: Միայն մէկ  գիւղի: Օրուլի մէջ կային 40 — 50 տուն բնիկ Հայեր:  

10 

III  

ԻԲՐԵՒ ԱՌԵՒՏՐԱԿԱՆ ԿԵԴՐՈՆ  

Այնթապ կարեւոր կեդրոն հանդիսացած է առեւտուրի եւ տեղական  արհեստներու Հալէպէն ետք ինքն է ճոխութեամբ առաջինը: Յարաբերութիւնը  գլխաւորաբար եղած է Հալէպի հետ, բայց ունեցած է նաեւ ուղղակի գործունէութիւն  Պէյրութի, Իզմիրի, Աղեթսանդրիոյ եւ Կ. Պոլսոյ հետ:  

Միջին դարերուն եւ աւելի ուշ Հայաստանէն եւ այլ վայրերէ եկած  հաստատուած են այստեղ վաճառական Հայեր, որոնք մեծ զարկ տուած են շրջանի  առեւտուրին եւ արհեստներուն զարգացման: Ասոնք են որ միշտ նորոգման  պատուաստ հանդիսացած են տեղւոյն Հայութեան:  

Գլխաւոր վաճառականութեան ու արտածման նիւթերը եղած են արմտիք,  ծխախոտ, պիստակ, չամիչ, ռուփ, գխտոր, գահրի, սակամոնի, բուրդ, այծի մազ,  բամպակեղէն ձեռագործներ (մանուսա եւ կտաւեղէն): Իբրեւ արհեստական  արտադրութիւն համբաւաւոր են օղին ու ձէթը: Ներածութեան նիւթեր եղած են  սուրճ, շաքար, քարիւղ, երկաթեղէն, պղինձ, անագ, ապակի, կերպաս, չուխա,  մետաքսեղէն, գոյնղգոյն մանած բամպակ՝ մանուսա գործելու համար եւն.:  

Այնթապի մէջ բանուկ արհեսները եղած են խաղախորդութիւն,  ոստայնանկութիւն, ոսկերչութիւն, հիւսնութիւն, երկաթագործութիւն,  դարբնութիւն, ներկարարութիւն, տպածոյ (այս արհեստը 19-րդ դարու կէսէն  ասդին դադրած է, հրապարակը լեցուած ըլլալով Եւրոպական տպածոներով),  պղնձագործութիւն, արծաթագործութիւն, կօշկակարութիւն, ասեղնագործութիւն  եւս.: Բայց ամենէն կարեւոր արհեստը եղած է մանուսագործութիւնը եւ ալաճայի  գործը: Առաջները Այնթապի ոստայնանկութիւնը հազիւ 150 -200 տեզկեահ է եղած,  իսկ մանուսագործութիւնը զայն հասցուցած է 2000-էն աւելիի:  

Քաղաքին մէջ կային 1900- ական թուականներուն 36 մզկիթ, 57 մէսճիտ,  21մէտրէսէ, 4 թէքքէ, 5 եկեղեցի,1սինակոկ 13 բաղնիք, 31խան, 30 փուռ, 45  ներկատատուն եւ կաշիի գործարան,11 ջաղացք, 8 գինետուն,5 օճառի գործարան,  2300 խանութ եւ 3800 տեզկեահ՝մանուսագործներու եւ ջուլհակներու:  

Այնթապցին ձեռներէց է, խնայող եւ աչքբաց: Արհեսաներու եւ առեւտուրի  մէջ երեւան բերած է ակնյայտնի կարողութիւններ:  

11 

IV  

ԻԲԵՒ ԿՐԹԱԿԱՆ ԿԵԴՐՈՆ  

Կրթական տեսակէտով Այնթապ համարուած է Աթէնքը ամբողջ Կիլիկիոյ ու  Փոքր Հայքի: Այս համբաւը չափով մը կը պարտի «կեդր. Թուրքիոյ Ւոլէճ»ին, զոր  հաստատած են Ամերիկացի միսոնարներ 1876-ին: Այստեղ կը դիմէին շրջականերէ  եւ Փոքր Ասիոյ զանազան կողմերէ, մինչեւ Կեսարիոյ եւ Սեբաստիոյ  շրջանակներէն, երիտասարդներ բարձր ուսում ստանալու: Այստեղ ջամբուող  դաստիարակութիւնը սակայն, ողիով Հայեցի չէր: Հայկական կրթութիւնը կը  տրուէր Հայոց բարձրագոյն նախակրթարաններու եւ երկրորդական  վարժարաններու մէջ, ուր ուշադրութեան գլխաւոր առարկաներն էին Հայերէն  լեզուն, պատմութիւնը ու Հայագիտական ուսումները:  

Ուսումնական տեսակէտէ կատարուած գործին մեծութիւնը ըմբռնելու  համար բաւ է յիշատակել, որ մինչեւ 1860-ական Թուականները Այնթապի մէջ  Հայերէն կարդալ ու գրել գիտցող մը դժուար էր զտնել, մինչ 1915- ին Հայերէնը 40  տարեկանէն վար եղողներու մէջ ընդհանրացած ու շատ մը ընտանիքներու ալ  լեզուն դարձած էր: Այս տեսակէտէն ու աչգրաւ դեր կատարած են Հայկական բոլոր  դպրոցները:  

Ուսումնական գործը զարդացած է 19-րդ դարու կէսերէն ետք: Այս մարզի մէջ  աչքառու դեր կատարած է Ակնցի Յովհաննէս Քիւրքճեան:  

1867-ին հաստատուած է Վարդանեան ընկերութիւնը, իսկ 1875-ին  Ադենական ընկերութիւնը, որոնք ուրիշ նման ընկերութիւններու հետ զգալի զարկ  տուած են կրթութեան գործին: Վարդանեան կրթարանին բարերար հիմնադիրը  եղած է վաճառական Գալուստ Ղազարեան:  

Հետաքրքբական է նշել, որ 1866-ին այս վարժարանին կողմէ  

հրատարակուած է Մենտոր խորագրով կիսամսեայ հանդէս մը, Հայերէն ու  Թուրքերէն լեզուներով: Ասոնցմէ առաջ դեռ 1858-ին հիմնուած էր Թանգարան  ընկերութիւնը, որ 1863-ին դարձած է Ուսումնասիրաց Ընկերութիւն: Այս  Ուսումնասիրացին շուրջ համախմբուած է ազգային ոգիով տոգորուն  երիտասարգութիւն մը, որ հանդիսացած է ժամանակի ազատական ու յառաջադէմ  գաղափարներու դրօշակիրը:  

Ազգային երկսեռ նախակրթարաններէ ղատ Լուսաւորշական Հայութիւնը  ունէր երկու միջնակաբգ վարժարան, որոնք կը պահուէին Վարդանեան ու  Ադենական ընկերութիւններու կողմէ: Այս երկու դպրոցներու հասցուցած  մտաւորական սերունդը նշանակաելի դեր կատարած է Այնթապի կեանքին մէջ:  

Լուսաւորշականներու հոյակապ Ս. Աստուածածին եկեղեցին շինուած է  համայնքին կողմէ քսան տարիէն արքունի ճարտարապետ Սարգիս Պալեանի 

12 

յատակագծին վրայ: Շինողն է Ուստա Սարգիս Գատէհճեան: Շինութեան  վերահսկողութիւնը կատարած է Նիկողոս Աղա Նազարէթեան:  Հայ Բողոքականները ունէին երեք ժողովարան եւ Անկլիգան աղօթարան մը,  իսկ Կաթոլիկները մէկ եկեղեցի եւ Լատինաց վանքը:  

1876-ին հիմնուած է նտեւ Մեսրոպեան Սանուց վարժարանը, բայց քանի մը  տարի միայն գոյութիւն պահած է: Արդիւնաւոր եղած է նոյնպէս թաղային  մասնաւոր Հայկազեան վարժարանը:  

Բողոքականներն ալ ունէին իրենց նախակրթարանները եկեղեցիներու  կողքին, ուր Հայ լուսաւորչական մանկին եւս ստացած է կրթութիւն: Այս  դպրոցները որդեգրած էին միսիոնարական կրթական ուղեգիծը, այսինքն՝  կրթութիւն տալ աւելի հոգեւոր եւ բարոյական, քան թէ ազգային ոգիով  դասագիրքերը՝ հայատառ Թուրքերէն: 90-ական թուականներէն ետք Հայ  աւետարանական գիտակից երիտասարդութիւն մը ջանքեր թափած է փոխելու այս  դրութիւնը եւ յաջողած է: Կեդր. Թուրքիոյ գոլէճին մէջ ալ տիրող ոգին այդ էր, թէեւ  այս հաստատութեան ուսանողները սկիզբէն մինչեւ վերջ բոլորն ալ եղած են Հայեր:  Հակառակ անոր Այնթապի բնակչութեան մեծամասնութիւնը Թուրքեր են եղած,  հազիւ մէկ երկու Թուրք ուսանողներ յաճախած են գոլէճ, ան ալ  Սահմանադրութեան հռչակումէն վերջ:  

Այնթապի Հայութիւնը անտեսած չէ նաեւ աղջկանց դաստիարակութիւնը:  Աղջկանց առաջին կանոնաւոր աղգային դպրոցը հաստատուած է 1877-ին  Հայկանուշեան անունով ու իր թաղային ճիւղերով, որ անընդհատ 38 տարի, մինչեւ  1915 տուած է եւ ազգին ուսեալ Հայուհիներ:  

Ազգային կրթական հեռահաս խորհուրդներով ծրագրուած ձեռնարկ մը  եղած է Կիլիկեան Ճեմարանը, որուն բացումը կատարուած է 1912-ին: Ամերիկայի  մէջ դաստիարակուած դէմքեր, ինչպէս Արմենակ Ջամիչեան եւս., մեկնած են  Այնթապ, ծառայելոի սոյն հաստատութեան մէջ որպէս կրթական մշակներ եւ  նահատակուած են վերահաս պատերազմին հետեւանքով հաստատութիւնն ալ  քարուքանդ եղած:  

Պատերազմի նախօրեակին Այնթապի դպրոցներու ընդհանուր Թիւն էր 40- 45: Կային Ամերիկեան գոլէճ մը ու Հայկական Ճեմարան մը իրենց գիշերօթիկ  բաժիններով, երկու միջնակարգ դպրոց մանչերու, երկու բարձրագոյ դպրոց  աղջկարու, որոնցմէ մին միսիոնարներու ղեկավարութեան տակ:  

Քաղաքին մէջ կային երկու հիւանդանոցներ, մին Ամերիկեան, միւսը  Թրքական. երկու որբանոցներ մին Հալլաճեանի, միգսը Ամերիկեան, Մարտինի:  Հանրային դաստիարակչական ու կրթական մարզի մէջ Այնթապ տուած է  նշանաւոր դէմքեր, որոնցմէ արժէ յիշատակել բրոֆ. Ալեքսան Պէզճեան  (գիտնական եւ երկարամեայ ուսուցչապետ), բրոֆ. Ս. Լէւոնեան, որ  նահատակուած է Ստանայի ջարդին, բրոֆ. Յ. Գրիգորեան (Աւետաբերի խմբագիր,  եւս.) բրոֆ. Զենոբ Պէզճեան, Ազգապետ Բողոքական Հայոց, Վէրապ. Մ. Կ.  Փափազեան, հռետոր ու կոդեւոր կրթիչ, Վահան Քիւրքճեան, դաստիարակ, գրող,  հանրային գործիչ, Ա. Նազար, հրապարակագիր ու գործիչ, Յակոբ Պէքեարեան,  Ադենականի ուսուցչապետ ու կրթական աչքառու մշակ եւս., եւն.:    

13 

V  

«ՀՕՏԻՍ ՀԵՏ ԿԱՄ ԵՐԲԵՔ»  

Այնթապցիներ անտարբեր գտնուած չեն ազգային-ազատագրական  խնդիրներու հանդէպ եւս: Անոնց հետաքրքրութիւնը արթնցած է 1877-ին Ռուս —  Թրքական պատերազմին եւ թերեւս ալ աւելի կանուխէն: 90-ական թուականներուն  նկատելի է որոշ եռուզեռ այս մարզի մէջ 1895-ի Զէյթունի շարժման  խորհրդացութիւններու մէկ մասը տեղի ունեցած յ Այնթապի մէջ: Եւ նոյնիսկ  Այնթապի հոնգ կամաւորներ, Պիլէմճեան Գըրչըլ, Օհանեան Յակոբ, Թապագեան  Արթուշ, Գազանճեան Ներսէս եւ Թախթաճը Սեդիկին տղան Յակոբճան  մասնակցած են Զէյբունի կռիւներուն եւ վերջին երկուքը նահատակուած են հոն:  

Յիշատակութեան արժանի է, որ 1895-ի ընդհանուր կոտորածէն Այնթապ  համեմատաբար քիչ կորուստով ազատած է, որովհետեւ գիտցած է  ինքնապաշտպանութեան դիմել: Ոգիի տեսակէտէ՝ յատկանշական է հետեւեալ  դէպքը — կոտորածէն ետք քաղաքին Հայ երեւելիներու եւ մտաւորականներու մէկ  մասը կը բանտարկուի ու կը ղրկուի Հալէպ: Ասոնք այստեղէն Եըլտըզ Սուլթան  Համիտին կուտան բողոքի հեռագիր մը, որուն մէջ կար հետեւեալ համարձակ  յայտարարութիւնը. « Մեր ենթարկուած զուլումը ոչ իսկ Լէնկթիմուրի ու  Ճինկիզխանի օրերուն պատահեցաւ»: Համիտ ի պատասխան այս հեռագրին մը  հրամայէ «թող ազատ արձակուին դատավարութեամբ»:  

1909-ի Կիլիկեան ջարդէն ալ Այնթապ յաջողած է զերծ մնալ, միաբան ու  կորովի ինքնապաշտպանութեան պատրաստութեամպ:  

1908-ի Օսմ. Սահմանադրութենէն ետք ազգային կեանքը ստաց է նոր զարկ:  Հայերէն լեզուի հանդէպ սէրն ու նախանձախնդրութիւնը, հայրենասիրութիւնը եւ  հանրային ու ազգային հետաքրքրութիւնը թռիչք առած են: Գործօն եղած է  երիտասարդութիւնը, որ առանձին ու ծրագրեալ պայքար կազմակերպած է,  Թրքախօսութեան դէմ: Համարձակ կը գործէին քաղաքական կուսակցութիւններ,  լսարան, ակումպ: Տեղի կ՝ունենային մարմնամարզ ու զինավարժութիւն: Անշուշտ  ուժեղ էր պահպանողականութիւնը, բայց նուաճումներ կ՝ընէր երիտասարդական  առաջաւոր տարրը գլխաւորաբար Հ. Յ. Դաշնակցութեան ղեկավարութեամբ:  Կային ու կը գործէին նաեւ Հնչակեաններ ու այլ հոսանքէ տարրեր:  

Դեռ Համիտեան օրերուն Այնթապ եղած է յեղափոխական հնոց մը  կուսացական գաղտնի ժողովներ, յեղափոխական գրականութեան ընթերցում,  զինամարղանք ու փորձ լեռներու մէջ, ակումբ, լսարան եւս. սիրելի զբաղումները  եղած են երիտասարդութեան:  

Յիշատակելի դեր կատարած է Հայ աւետարանական երիտասարդութեան  կազմած Ուսումնասիրացը, որու աղդեցութեան տակ ու մթնոլորտին մէջ աճած է 

14 

յառաջագիմական գաղափարներով սնած ու յեղափոխական տրամադրուիւններով  խմորուած երիտասարդութիւն մը, որ զինամարզանքով ու լսարանական  գործունէութեամբ ջանացած է նոր ու ազատական ոգի ջամբել նոր հասակ նետող  սերունդին Այնթապի մէջ:  

Դրուագ մը, որ շատ յատկանշական է այդ օրերու տիրող ոգիին տեսակէտէն:  Հայ Կաթոլիկներու Տէր Վարդան վարդապետը պարթեւահասակ,  գեղեցկադէմ, եռանդուն Հայրենասէր մըն էր: Երբ 1914-ին երիտասարդներ կը  հիմնեն Հայախոսաց ընկերութիւնը, առաջին զորավիգ կանգնողը հանդիսանայ Տէր  Վարդան, յայտարարելով թէ այսուհետեւ «Հայու հետ Հայերէն պիտի խօսիմ»: Եղած  է ազգեցիկ դէմք ու իր խօսքը կշիռ է ունեցած:  

1915-ին կը տարազրուի Տէր Վարդան եւս եւ կը քըշուի Ագչէ Գօյուն կայանը  60 ընտտանիք Հայ կաթոլիկներու հետ միասին, անկէ Տէր — Զօր կամ Րաս-Իւլ-Այն  ղըրւելու համար: Զինուորսկան հոգիչ պաշտօնեան կ՝առաջարկէ եւ թոյլտուութիւ  կուտայ Հայր Վարդանին անցնիլ Հալէպ ու ազատիլ: Բայց Հայր Վարդան պայման  կը դնէ՝ «հօտիս հէտ կամ երբեք»: Եւ հօտին հետ քշուելով կը նահատակուի:  

Այն ոգիին ենք պարտական այն փաստը, թէ Այնթապ գիտցաւ կռուիլ, երբ  կարգը եկաւ: Ան հանդիսագաւ իբր մէկը դիւցազնական քաղաքներու այն խմբէն,  որ Հայ նորագոյն պատմութեան ամենէն եղերական մէկ շրջանին յանգդնեցաւ զէնք  քաշել Թուրքին դէմ: Սուէտիոյ, Ուրֆայի, Շապին Գարահիսաի, Պաքուի եւ Վանի  կողքին եկաւ իր արժանաւոր տեղի գրաւելու նաեւ Այնթապը:  

15 

VI  

1915  

Համաշխարհային պատերազմը առիթ տուաւ, որ փոթորկի իր քանդիչ  բնազդներուն մէջ արեւելեան դարաւոր բարբարոսը՝ Թուրքը: Մահաւեր խորշակը  ուժգին փչեց ու արմատախիլ ըրաւ Հայութիւնը Հայաստանէն, խնայելով ոչ ոքի:  Իթթիհատ ու Թէրագգի կուսակութիւնը, որ կացութեան տէրն էր այդ շրջանին Օսմ.  Կայորութեան մէջ, փորձեց գլուխ հանել հայաջնջման իր ծրագիրը:  

Եւ ահա աքսոր, բանտ, կախաղան եւ, որ ամենէն աղէտալին եղաւ, ազգովին  տարագրութիւն դէպի Միջագետքի եւ Սիւրիոյ անապատները: Մահ ու աւեր,  արցունք ու արիւն: Հայաստան աշխարհը, ինչպէս նաեւ Կիլիկիոյ ու Փոքր Ասիոյ  բոլոր հայաբնակ վայրերը ամայացան ու աւերակ դարձան:  

Այնթապ եւս տարագրուեցաւ, նախ լուսաւորչակաները, ապա միւս Հայ  յարանութիւնները դէպի Սէր — Զօր ու Սուրիա: Քաղց , հալածանք, կողոպուտ,  հիւանդութիւններ: Վերապրեցան միայն բուռ մը տարագրելներ, երբ վերջապէս  հնչեց փրկութեան ժամը: Պարտուեցաւ Օսմ. արիւնարբու պետութիւնը եւ,  Համաձայնական մեծ պետութիւններու յաղթանակով, զինադադարէն ետք  բացուեցաւ նոր շրջան մը յուսոյ ու ազատութեան:  

16 

Բ  

ԳՈՅԱՄԱՐՏԻ ՆԱԽՕՐԵԱԿԻՆ    

17 

1  

ՔԱՂԱՔԻՆ ԴԻՐՔԸ  

Այնթապ քաղաքը ունի մօտաւորապէս A-ի ձեւը, որուն ոտքերէն կախուած է  V մը: A-ի գագաթը արեւմտեան ծայրնէ: Ամբողջ V -ը եւ A-ի մէջտեղի գիծէն վար  գտնուող մասը բնակուած է Թուրքերով, իսկ գծէն վեր եռանկիւնը՝ Հայերով:  

Այս եռանկիւնի մէջ կը գտնուին երկու բլուրնեէ՝ Թէփէ Պափը եւ Գայաճըգ,  առաջինը կողմը: Երրորդ բլուր մը Քիւրդ Թէփէ կը գտնուի Թրքական բաժնին մէջ:  Մինջնաբերդը կը գտնուի Քիւրդ Թէփէ հիւսային ստորոտը: A-ի մէջ տեղի գիծը  հարաւէն հիսիս երկարող պողոտայ մըն է, որ Transversal անունը կրած է  կռիւներու ընթացքին եւ իբր սահման ծառայած կռուող կողմերու միջեւ:  

Քաղաքը արեւմուտքը, հարաւէն ու արեւելքէն եղերուած է շարք մը  բլուրներով, որոնք են արեւմուտքէն Գոլէճի բլուրը, հարաւէն Մարտին որբանոցի  բլուրը, Տիւզթէփէ, Սամըրսագ Թէփէի, արեւելքէն Սէլավաբ Եօգուշու, հիւսիս արեւելքէն Ջըգ Սօրուտ: Իսկ հիւսիսային կողմը կ՝երկարի բաւական ընդարձակ  դաշտ մը, որուն մէջէն քաղաքէն քիչ հեռաւորութեամբ կը հոսի Այլէպէն առուակը,  որ բերդին քով պահ մը քաղաք եւս կը մտնէ:  

Թէփէ Պաշը բլուրին վրայ կառուցուած է, գոլէճին հանդիպակաց, Թրքական  հիւանդանոցը — Սարը Խասթախանէ: Անկէ դէպի արեւելք նոյն բլուրին վրայ  Ամերիկան Աղջկանց Գոլէճն ու Հիւանդանոցը, քաղաքին ամենէն բարձրադիր  շէնքերը:  

Ամբողջ առեւտուրը կեդրոնացած էր Թրքական բաժնին մէջ, ուր կը  գտնուէին խաները, մեծ շուկան, կառավարական շէնքը եւս.:  

II  

ԱՆԳԼԻԱԿԱՆ ԳՐԱՒՄԱՆ ՇՐՋԱՆ  

Զինադադարէն ետք, 1918 Դեկտ. 11-ին է որ առաջին անգամ Անգլիացի քանի  մը սպաներ ոտք գրած են Այնթապ քանի մը օր ետքն ալ բանակը մաս մաս մտած ու  հաստատուած է Ամերիկեան Գոլէճի մէջ:  

Անգլիական գրաւումը եղած է վերակառուցման, անդորրութեան ու կարգ  կանոնի վերահաստատման շրջան մը, թէեւ դժբախտաբար տուած է կարճ: Գրաւող 

18 

բանակի ղեկավարութիւնը ցոյց տուած է կորովի ու կտրուկ գործունէութիւն մը  օրինակ 1919-ի Յունուարին Հալէպէն եկող Հայ մը եւ քիչ ետք Թուրք գիւղացի մը  Այնթապէն քիչ հեռու տեղ մը կը կողոպտուին յաջորդաբար աւազակներու կողմէ:  Անգլիացիք անմիջապէս կը փութան դէպքին վայրը, տեղն ու տեղը կը սպաննեն  գողերէն երկուքը, իսկ միւսները կը փախչին: Յունուար 23-ին ալ յանկարծ  Անգիլացի սպաներ ու զինուորներ կը մտնեն կառավարական շէնքը եւ շատ մը  գրութիւններ կը գրաւեն ու կը տանին իբր թէ Հայկական հալածանքներու  վերաբերեալ նիւթեր պրպտելու գիտումով միաժամանակ կը ձերբակալեն ու  Եգիպտոս կ՝աքսորեն հինք երեւելի իթթիհատականներ:  

Հայերը ցնծութեան մէջ էին: Թուրքերը նկուն, ընկըճւած, գլխիկոր: Շատեր,  սիրաշահելու համար վերադարձող Հայերը, կը փութային իրենց հին պարտքերը  վճարել ու հագար ու մէկ կեղծիքներ ընել, Անգլիական խստութիւններէ  խուսափելու նպատակով անոնց միջնորդութեան ապաւինիլ եին.: Նոյնիսկ  հանրաքուէի փորձ են կատարած, բաղձանք յայտնելով որ այսուհետեւ շրջանը  ենթարկուի Անգլական տիրապետութեան, ու անիծած են Թուրքիան պատերազմի  մէջ մխրճող եւ այս աղէտնեդը իրենց գլխուն բերող Թուրք ղեկավարները:  

Անգլիական գրաւման շրջանին՝ տարագրութեան մէջ վերապրով Հայերը  մաս վերադարձած են Այնթապ՝ Սուրիայէն ու շրջականերէն: ՎԵրադարձած են  մոտ 20-22,000 Հայեր, որոնցմէ մոտ 12,000 տեղացիներ ու մնացեալներ՝ մոտ  գաղթականներ, 8,000, գաղթականներ, գլխաւորաբար Սեբաստիայէն:  Տարագրուեան մէջ նահատակուած էին մոտ 20,000:  

Ցնծութեան, յուզումին, ազգային վերածնունդի մեծ օր էր 1919-ի Ծննդեան  օրը, երբ առաջին անգամ հնչած է դարձեալ Հայոց եկեղեցիին զանգակը: Շատերու  յիշողութեան մէջ տակաւին թարմ կը մնայ գոլէճի տնօրէն Տոքթ. Մէրիլի քարոզը  այդ որը, թէ «փորձանքները մեր ետին ձգած ալ երջանկութիւն պիտի վայելենք»: Եւ  վերապրող Այնթապցին հաւատացած է այս խօսքերուն արցունքոտ աչքերու ու  վիրաւոր սրտով:  

Եւ Հայութունը իրեն յատուկ շինարար, խաղաղասէր, նոյնիսկ անյիշաչար  ոգիով կը լծուի աշխատտանքի, քրտինք կը թափէ վերաշինելու աւերուած  օճախները, շէնցնելու արտ ու անդաստան, այգի ու պարտէզ, զարկ տալու  առեւտուրին ու արհեստներուն, վերստեղծելու տնտեսական այն բարօր վիճակը,  զոր թողած էր ետին 1915-ին: Շինարար Հայը կարճ ժամանակի մէջ կը վերաշնէ  Այնթապը: Փլած տունները կը նորոգուին, խանութներ կը վերաբացուին, արհեստ  ու առեւտուր կենդանութիւն կը ստանան, ու կեանքը կը սկսի ծաղկիլ՝  անհաւատալի եռանդով:  

Բայց այս մեղրամիսը կարճ պիտի տեւէր: Փետր. 28-ին Հալէպի մէջ շարդ է  արդէն: Անգիացիք անմիջապէս կը յայատրարեն պաշարման վիճակ Այնթապի մէջ  ու կը հրամայեն իրենց յանձնել զէնք ու ռազմամթերք: Մարտ 2-էն սկսեալ երկու  շաբաթի չափ խանութները մնացած են գոց, որու ընթացքին Անգլիական  զրահապատ ինքնափարժ կառքեր շրջան ըրած են քաղաքին մէջ եւ տեղ տեղ ալ  միթրայէօղներով պահակ կանգնեցուցած: Յաջողած են նաեւ մաս մը զէնք հաւաքել,  թէեւ մեծ մասամբ անգործածելի ու անպէտ:  

Անգլիական վճռական վերաբերմունքը ապահովութեան զգացում կը ներշնչէ  Հայերուն: Կը հասնի Նպաստամատոյցը Թուրք տուներէ Հայ մանուկներ ու 

19 

աղջիկներ ետ կ՝առնուին, որբեր կը հաւաքուին, դպրոցները կը վերաբացուին եւ  կեանքի կը կոչուի Ազգ. Միութիւնը, որ այնուհետեւ պիտի խաղայ ղեկավար դեր  Հայ համայնքի կեանքին մէջ:  

Ափսո՝ս սակայն, երկար չի տեւեր այս շրջանը: Արդէն քեմալական  խմորումներ են ամենուրեք Թուրքիոյ մէջ: Պարտուած Թուրքը կը խլրտի դարձեալ  վիրաւոր օձը իր վէրքը դարմանելու, նոր թոյն սփռելու շարժումներ կ՝ընէ: Եւ  Այնթապի Թուրքերն ալ կը սկսին վերստանալ քիչ քիչ իրենց համարձակութիւնը:  

Ամառուան վերջերը լուր հասած էր արդէն, թէ Կիլիկիոյ շրջանի բոլոր  միւթէսարըֆներն ու գայմագամները գաղտնի ժողով գումարած են Պաղտին անուն  գիւղի մը մէջ, Այնթապի եւ Մարաշի միջեւ: Հայերը այս բոլորը ատենին  տեղեկացուցած են Անգլիացիներուն, բայց ապարդիւն: Երրոպական նենք  դիւանագիտական խաղերն ու մրցակցութիւնները արդէն գործի էին:  

Եւ յանկարծ, աշնան, կ՝իմացուի թէ Անգլիացիներ պիտի թողուն հեռանան  քաղաքը: Երէկուան կարճատեւ ցնծութեան ու ապահովութեան կը յաջորդէ  մտատանջութիւնը Հայերու մէջ:  

Բայց ոչ ոք ցարդ մտածած է զէնքի, ինքնապաշտպանութեան, մինակ  պարագային Թուրքին հետ զէնքի լեզուով խօսելու մասին: Եւ ահա կը սկսին զէնք  փնտռել: Ոչ ոք նախատեսած էր որ Եւրոպական անարդ շահերուն անգամ մըն ալ  զոհ կրնար երթալ բովանդակ Հայութան կարդին վերապրող Այնթապցին եւս, բայց  

նախանշանները խիստ չարաշուք էին, ապագան անորոշ էր ու մռայլ: Պէտք էր զէնք  գտնել, պաշտպանուիլ ի հարկին Միջագետքի աւաղուտքէն վերապրելէ ետք  Այնթապի սեփական օճախներու մէջ չկոտորուիլ:  

Նոյ. 5-ին Այնթապ կը մտնեն քանի մը Ֆրանսացի սպայ եւ զինուոր, քանի մը  օր յետոյ ալ 200-ի չափ զորք, որ կը տեղաւորուի Թրքական Սարը Խասթախանէի  մէջ: Ի տես Ֆրանսական դրօշի ժամանման, Հայերու յուզումը կը հանդարտի պահ  մը, բայց պահ մը միայն: Նոյ. 11-ին Անգլ. ուժերու հրամանատար հազարապետ  Միլղ քաղաքը կը յանձնէ Ֆրանսական գոլոնէլ Ֆլե Սէնթ Մարիին ու կը հեռանայ:  

Անգլիացիներու հետ կը հեռանայ նաեւ Հայոց ապահովութիւնը ու կը սկսի  գոյամարտի տագնապալի շրջան մը:  

Նոյեմբերի սկիզբը Այնթապ մտնող Ֆրանսական 200-ի չափ զինուորներու  մեծամասնութիւնը բաղկացած էր Հայերէ, Հայկական Լեգէոնի 3-րդ գումարտակի  տղաքը:  

III  

ՖՐԱՆՍԱԿԱՆ ԳՐԱՒՄԱՆ ՇՐՋԱՆ  

Ֆրանսական զինուորները կը ձգեն շատ գէչ տպաւորութիւն քիչւոր էին,  վատ պարենաւորուած, երեւոյթով աղքատիկ: Ոչ մէկ համեմատութիւն  Անգլիացիներու հետ, որոնք բոլորն ալ ձիաւոր էին: Քոլոնէլ Ֆլի Սէնթ Մարի ճառ  կը խօսի զինք դիմաւորելու գացող ժողովրդին, յայտնելով թէ «ամէնքը անխտիր 

20 

արդարոթիւն ու խաղաղութիւն պիտի վայելեն Ֆրանսական դրօշի ներքեւ»:  «Ֆրանսական դրօշին ներքեւ» բացատրութիւնը բուռն տրտունջի ու դժգոհութեան  դուրս բացած է Թուրքերու մէջ, որոնք այլապէս ալ կը քրթմնջէին, թէ Ֆրանսական  զինուորներու մեծ մասը բաղկացած էր Հայ կամաւորներէ:  

Նոյ. 23-ին Թուրքեր յանդգնած են սարքել մեծ միթինկ մը եւ պտըտիլ  շուկային ու կարգ մի թաղերու մէջ: Յետոյ ղրած են բանաձեւ մը Ֆրանսական  իշխանութեան, թէ «ըստ Ուիլսընեան նախագծին ամէն ազգ ազատ պիտի ըլլայ իր  սահմաններուն մէջ: Անգլիացիք, գիտակցելով իրենց սխալին, արդէն հեռացած են  մեր հողէն: Հետեւաբար թոյլ պիտի չտանք, որ երկրորդ օտար բանակ մը գրաւէ մեր  քաղաքը»:  

Ֆրանս Բովանդակ Օսմ. կայսրութեան մէկ ծայրէն միւսը արիւն ու աւեր  սփռելէ, պատերազմի մէջ Համաձայնականներու դէմ զէնք վերցնելէ ու պարտուելէ  ետք, այժմ, հատուցման ժամին, Թուրքը կը խօսէր Ուիլսընեան ըսկզբունքներու  անունով … Ի՝նչ ժամանակներ, ի՝նչ բարքեր:ական իշխանութիւնը չարգիլեր այս  ցոյցը, ոչ ալ կը պատասխանէ բողոքի դիմումին: Բայց շաբաթ մը ետք պահանջ կը  դնէ որ քաղաքին ոստիկանութիւնը յանձնուի իրեն:  

Ֆրանսական իշխանութիւնը չարգիլեր այս ցոյցը, ոչ ալ կը պատասխանէ  բողոքի դիմումին: Բայց շաբաթ մը ետք պահանջ կը դնէ որ քաղաքին  ոստիկանութիւնը յանձնուի իրեն:  

Թուրքերը, աւելի զայրացած այս պահանջին վրայ, Դեկտ. 30-ին ցոյց մը կը  կազմակերպէն աւելի ընդարձակ ծրագրով ու աւելի մեծ բազմութեամբ, կը շրջին  քաղաքին բոլոր պողոտաները եւ կ՝անցնին Ֆրանսական զօրքի կայաններուն  առջեւէն: Դարձեալ ոչ մէկ արգելք Ֆրանսացիներուն կողմէ: Ցոյցի պահուն  նկատելի էր, որ ցուցարարներէն շատեր զինուած էին: Արդէն զէնք առեւտուրը  շատոնց ազատ դարձած էր:  

Այս միջոցներուն Ֆրանսական սպայ մը վար առնել կուտայ Օսմ. դրօշը Ագ  Եօլի պահակատան վրայէն: Բայց դրօշը անմիջապէս ետ կը տնկուի միւթէսարըֆի  դիմումին վրայ: Միաժամանակ Թուրքեր կը դիմեն իրենց աւանդական  նենգութեանց: Բողոքներ կը տեղացնեն Ֆրանսական իշխանութեան, բէ Հայեր  զիրենք կը հալածեն, կ՝անարգեն, նոյնիսկ կարգ մը անձեր ալ սպաննած են եւ թէ  այս դէպքերը խոր հակազդեցութիւն կը գործեն իրենց վրայ:  

Նման պատահարներու հետեւանքով յուզումը ծայր կուտայ Հայերու մէջ:  Ապահովութեան զգացումը խախտւած էր իսկ Ֆրանսացիներ կը մնային անհոգ ու  անտարբեր: Հայ Ազգ. Միութեան եւ կարգ մը Հայ անպաշտօն անհատներու  դիմումներուն ու կանխազգուշացումներուն ալ զարմանքով կը պատասխանէին, թէ  իրենց ներկայութիւնը ամէն երկիւղ կը փարատէ:  

Կացութիւնը օր ըստ օրէ կը վատթարանար: Թուրքեր աւելի սպառնական կը  դառնային Հայերու հանդէպ: Արմտիքը այլեւս որոշեալ չափէ մը աւելի չեն տար  իսկ քաղաքէն դուրս կողոպտուած Հայերու կամ սպաննուած զինուորներու  լուրերը կը հասնէին եւ մտատանջութիւնը աւելի եւս կը մեծցնէին Հայերու մէջ:  

1920, Նոր Տարի: Մթնոլորտը թանձրացած է: Կասկածը, անապահովութեան  երկիւղը, Ֆրանսացիներու վերաբերմունքի գաղջութիւնը սասկացուցած են  մտահոգութիւնը Հայերու մէջ: 

21 

Եւ ահա Այնթապ կը ժամանէ ու իր կեդրոնը կը հաստատէ զօր. Քէրէթ,  Այնթապի, Մարաշի եւ Ուրֆայի Ֆրանսական ուժերու ընդհ. հրամանատարը:  Առաջին առթիւ իսկ կը խօսի ճառ մը, որ թարգմանուելով կը տպագրուի ու կը  ցրուի ժողովուրդին. «Ֆրանսա, Սուլթանի հետ կնքուած համաձայնութեան հիման  վրայ, իր Առաջին առթիւ իսկ կը խօսի ճառ մը, որ թարգմանուելով կը տըպագրուի  ու կը ցրուի ժողովուրդին. «Ֆրանսա, Սուլթանի հետ կնքուած համաձայնութեան  հիման վրայ, իր հովանաւորութիւնը կը տարածէ Այնթապի եւ շրջակայքի վրայ»  եւս. : « Հովանաւորութիւն» բառը ահագին յուղում յառաջ կը բերէ Թուրքերու մէջ, եւ  ի զարմանս Հայերու զօրավարը կը նահանջէ անմիջապէս եւ այդ բառը կը փոխէ  «օգնութեան ձեռք» բառերուն:  

Յունուար 13-ին Մարաշ գացող Ֆրանսական ուժեր կռուի կը բռնուին Թուրք  միլլի չէթէներու հետ Արաբտար գիւղին մէջ ու կ՝ունենան ծանր կորուստներ:  Թուրքերու համարձակութիւնը սկսած էր սանձարձակ դառնալ: Միւթէսարիֆը  անմիջապէս այս կռիւին պատճառն ու յանցանքը կը վերագրէ Հայ կամաւորներուն:  Միժամաննակ լուր կը հասնի, թէ Մարաշի մէջ Ֆրանսացիներ ու Թուրքեր կռուի  բանուած են: Ծնունդի այցելութիւններու ատեն ամէն Հայ կը խօսէր, թէ  միւթէսարըֆը Քոլոնէլ Սէնթ Մարինէ պահանջեր է Հայ կամաւորներու հեռացումը  եւ այս վերջինն ալ խոստացեր է: Այս լուրերուն վրայ ոչ ոք կը համարձակի  Ծնունդէն ետք շուկայ իջնել:  

Յոնւվար 21-ին լուր կը տարածուի, թէ Մարաշի ճամբուն վրայ նոր կռիւ մը  տեղի ունեցած է եւ Ֆրանսացիներ նշանակելի կորուստներ տուած են: Նոյն օրն  իսկ կը ձերբակալուի Հայ երիտասարդ մը՝ Միհրան Փայասլեան, Թուրք աղջնակ մը  բռնաբարած ըլլալու սուտ ամբաստանութեամբ:  

Այլեւս գաղտնիք չէր, թէ ուշ կամ կանուխ զինեալ բաղխում պիտի ծագէր  նաեւ Այնթապի մէջ: Ուստի առ ի նախաղդուշութիւն՝ Թուրքերու հետ խառն  բնակող Հայեր կը սկսին մաս առ մաս փոխադրուիլ Հայոց թաղերը: Միաժամանակ  Ֆրանսացիներ ալ կը սկսին խրամներ փորել եւ դիրքեր պատրաստել իրենց  բանակատեղիին չորս կողմէ: Աս ալ ուրիշ մղիչ ազդակ մը կը հանդիսանայ  Հայերու կեդրոնացումին, մանաւանդ այլեւս բացայայտ կը տեսնուէր թէ Թուրքեր ոչ  միայն զինեալ չէթէներ ունին, այլ բուռն կերպով կը կազմակերպուին: Թագնուած  զէնքեր մէջտեղ էին ելած եւ Թուրք երիտասարդներ զինեալ կը շրջագայէին  ամենուրեք ազատ համարձակ:  

IV  

Ի՝ՆՋՊԷՍ ԿԱԶՄՈՒԵՑԱՒ ԶԻՆՈՒՈՐԱԿԱՆ  

ԿԵԴՐՈՆԱԿԱՆ ՄԱՐՄԻՆԸ  

Մինչեւ Յունուար 21 ընդհանուր կազմակերպուած գործ չկար Հայերու մէջ  անհատներ եւ պզտիկ խմբաւորումներ, իրարմէ անջատ, ինքնապաշտպանութեան  միջոցներու մասին կը մտահոգուէին եւ որոշ աշխատանք ալ կը թափէին, բայց այս  անջատ գործունէութիւնները մէկ կեդրոնական մարմնի հսկողութեան եւ  ղեկավարութեան ներքեւ բերելը չիրականացաւ մինչեւ Յունուար վերջին շաբաթը: 

22 

Այնթապի Դաթնակցութեան ամենէն աչքառու եւ յեղափոխական  գործունէութեան վարժ Աւետիս Գալէմքեարեանին շատ բան կը պարտի  Այնթապցին: Համիտեան շրջանին եւ յետոյ Սահմանադրութեան տարիներու,  Հալէպէն եւ ուրիշ վայրերէ զէնք փոխադրելու, պայթուցիկ եւ ռումբ պատրաստելու  մէջ մեծ փորձառութիւն ունեցող Աւետիսը, բնաւորութեամբ խիստ,  գաղտնապահ,յանդուդն եւ հաւաքական աշխատանքի փոխարէն՝ անհատական  նախաձեռնութեան հաւատացող մէկն էր: Խօսքէն, ժողովէն աւելի, կարեւորութիւն  կուտար գործին:  

Նախազգալով մօտեցող փոթորիկը, ան արդէն Նոյենբերէն սկսած էր գործի:  Տարագրութենէն առաջ թագնւած կարգ մը զէնքերը դուրս կը հանէ իրենց  թագստոցէն եւ կը մաքրէ ու կը նորոգէ զանոնք բախումներու պարագային դիրքի ու  պատնէշի յարմար տուները եւ փողոցները կը նշանակէ եւ նոյնիսկ գիշերային  պահակներ ալ կը դնէ անոնց մէջ: Ըստ Տոքթ. Պաղտօեանի պատմածին, ձմեռուայ  ընթացքին գրեթէ ամէն գիշեր ուշ ատեն, Աւետիս կ՝այցելէր իրենց տունը, ոտքերը  սառած վիճակի մէջ, Թուրքերու սահմանակից փողոցները պտտելով կը հսկէր որ  յանկարծակի յարձակումի մը զոհ չերթան Հայերը:  

Միաժամանակ մտահոգութեան եւ որոշ պատրաստութեան մէջ էին նաեւ  Ուսումնասիրացի անդամները: Աւետաբարանական երիտասարդութեան այս  ազատատենշ կազմակերպութիւնը, որուն անդամներուն մէկ մասը կը պատկանէր  նաեւ Դաշնակցութեան, նոյնպէս կանխատեսած էր վտանգը եւ մտահոգուած, եւ  ըստ Սարգիս Պալապանեանի, եկած էր այն եզրակացութեան, որ այս գործի  կաղմակերպման համար պէտք է դիմեն Հ.Յ. Դաշնակցութեան, իբր աւելի կարող եւ  զօրաւոր մարմնի:  

Ահա այսպէս, երբ Յունուար 21-ին Հ.Յ.Դ. կոմիտէն անդամները նիստ կը  գումարէին, ոչ մէկ զինուորական ընդհանուր կազմակերպութիւն կար Հայերու մէջ:  Այդ օրը կոմիտէն կը քննէ կացութիւնը, եւ երկարօրէն կը զբաղի Հայ քաղաքամասը  շրջաններ բաժնելու եւ յարմար խմբապետներ նշանակելու հարցերով եւ վերջոյ  կ՝որոշէ պարտականութիւն յանձնել Խորէն Վարժապետեանին, որ  կուսակցութիւններ ու շէզոքներէ իր յարմար դատած անձերը առնելով ստեղծէ  ինքնապաշտպանութեան կանոնաւոր մարմին մը:  

Այսպէս կը առաջին կաղմակերպշական քայլը Հայերու մէջ: Առանց այս  նախաձեռնութեան դժուար թէ Այնթապի մէջ Հայութիւնը կարենար մղել զէնքի այն  պայքարը, որ կազմեց Այնթապի գոյամարտը:  

Հետեւեալ օրն իսկ Խորէն, իրեն գործակից առնելով 4 ընկերներ, կը լծուի  գործի: Յունուար 23-ին ժողովի կը հրաւիրէ 20-ի մօտ Հնչակեան, Ռամկավար ու  չէզոք անհատներ Հ.Յ.Դ. ակումբին մէջ, որպէսզի անոնց հետ գործակցաբար  ինքնապաշտպանութեան գործը կազմակերպէ ամուր հիմերու վրայ:  

Մինչ այդ Յունուար 22-ի երեկոյեան Թուրք պատանի մը վէճի կը բռնուի  Ալժերիացի զինուորի մը հետ շուկային մէջ ու դաշոյնով կը սպառնայ անոր:  Զինուորը վտանգը տեսնելով կը սուինահարէ պատանին: Ասոր վրայ անմիջապէս  կը փակուին բոլոր խանութները: Եւ ասիկա կը հանդիսանայ առաջին ազդանշանը: 

23 

Բայց այդ օրը հնարաւոր կ՝ըլլայ կիրքերը մարել եւ խնդիրը փակել կարգ մը  Թուրք երեւելներու խրատներով, Ֆրանսական հազարապետին հաշտարար  ընթացքով եւ իբր արեան գին դրամական կարեւոր տուգանքի մը հատուցումով:  

Յունուար 23-ի ժողովը կ՝անցնի խիստ արդիւնաւոր: Մինչ այդ եղած բոլոր  կարգադրութիւնները կ՝ընդունուին եւ Խորէնի գործակիցներու վրայ կ՝աւելցնեն  Ուսումնասիրացի անդամներէն Ատուր Լէւոնեանը, որ Անգլիական գրաւման  բանակի տեղեկատու դիւանին մէջ ծառայած ըլլալով իբրեւ զինուորական կրնար  շատ օգտակար ըլլալ ռազմական գործողութեանց մէջ: Որոշում կը կայանայ նաեւ  յետ այսու հաւաքուիլ Պալըգլը Y.M.C.A.-ի ակումբին մէջ, իբր ոչ կասկածելի վրայ  մը: Վերջապէս Y.M.C.A.-ի մէջ գումարուած նիստին մէջ կ՝որոշուի սակաւաթիւ  անհատներու յանձնել ինքնապաշտպանութիւնը կազմակերպելու եւ վարելու  գործը: Եւ կ՝ընտրուինը Աւետիս Գալէմքեարեան, Ատուր Լէւոնեան եւ Խորէն  Վարժապետեան: Յետոյ Խորէն թոքախտով հիւանդացած ու անկողին ինկած  ըլլալուն պատճառով իրեն տեղ պաշտօնի կ՝անցնի Մկրտիչ Արարատեան:  

Այսպէս կեանքի կը կոչուի Այնթապի Զինուորական Կեդրոնոնական  Մարմինը (Զ.Կ.Մ.), եւ այս կազմով ալ կը վարէ գործերը մինչեւ կռիւներու  վախճանը:  

Այս մարմինը անյապաղ կը ձեռնարկէ գործի: Կը ցուցակագրէ բոլոր  տասակի զէնքերը: Այստեղ կը պարզւի որ Այնթապի Հայութիւնը  ինքնապաշտպանութեան համար կանոնաւոր զէնք ըլլալով կրնար տրամադրել  մօտ 45 կտոր, որոնց 35-ը կը պատկանէր Դաշնակցականներու եւ 10-ը  Հնչակեաններու ու շէղոքներու: Զ.Կ.Մ.ը կը նշանակէ դիրքեր ու պահակներ, կը  կազմէ Կ. Խաչ ու այլ մարմիններ: Հ.Յ.Դ. նախապատերազմեան պահեստէն կը  հանուի սնտուկ մը, որուն մէջ կային բաւականաչափ վառօդ ու պայթուցիկ եւ կը  տրամադրուի Զ.Կ.Մ.ին: Կը ձեռնարկուի ռումբերու պատրաստութեան, որուն  համար Ազգ. Միութիւնը եւ Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը կը տրամադրեն կարեւոր  գումարներ: Փետրուարի երրորդ շաբաթը, տակաւին կռիւը սկսելէ առաջ,  պատրաստ էին ռումբերու առաջին նմոյշները եւ տրամադրուած շրջաններուն:  Աւելի ուշ Հնչակեանները եւս շինել կուտան 40 ռումբ ու կը տրամադրեն Զ.Կ.Մ.ին:  Այսպէս՝ Զ.Կ.Մ.ը լծուած էր արագ ու արդիւնաւոր գործունէրութեան մը:    

V  

ԱՆԱԽՈՐԺ ԴԷՊՔԵՐ  

Դուրսը՝ դէպքերը արագ արագ իրարու կը յաջորդէի: Յունուար 3-ին  Ֆրանսական զինուոր մը Ֆրանք տալ կ՝ուզէ Թուրք նպարավաճառի մը, իր  գնումներուն փոխարէն: Նպարավաճառը կը մերժէ ընդունիլ եւ վէճ կը ծագի:  Անմիջապէս դրացի խանութներէն կը հաւաքուին Թուրքեր ու փառաւոր ծեծ մը  քաշեն զինուորին: Ատոր վրայ յանկարծ կը փսկուին խանութները: Թուրքեր  կատղած կը յարձակին շուկայ իջած Հայերու վրայ, կը վիրաւորեն 10 Հայ եւ կը  սպաննեն Հայ պատանի մը: 1895-ի ջարդի ուրուականը կը ցցուի Հայերու առջեւ  այն ատեն ալ կոտորածը սկսած էր շուկայէն: Սարոափելի է խուճապը Հայերու մէջ 

24 

սարսափահար կը փախչին դէպի Հայ թաղերը: Բաղնիքներէ Հայ կիներ կիսամերկ  տուն վազած են:  

Հետեւեալ օրը, Փետր. 1-ին, կիրակի առաւօտ շուկային մէջ նոր դէպք մըն ալ  կը ծագի: Թուրք ոստիկան մը վէճի կը բռնուի Թուրք գիւղացիի մը հետ: Շուտով  ամբոխ կը կազմուի ու խնդրէն անտեղեակ անձեր հաւաք կը փրցնեն: Դարձեալ կը  յարձակին շուկային մէջ գտնւող քանի մը Հայերու վրայ եւ անոնցմէ մին՝ Աւետիս  Զէյթունլեան քանի մը տեղէ վտանգաւոր կերպով կը վիրաւրուի:  

Այս լուրը արագ կը տարածուի Հայ թաղերու մէջ: Ժողովուրրը դուրս կը  թափի եկեղեցիէն, արարողութիւնը կիսաւարտ ձգած: Խուճապը ծայր կուտայ:  Տակաւին Թուրքերու մէջ բնակիլ յամառող քանի մը Հայեր կը փոխադրուին Հայ  թաղերը: Ազգ. Միութեան դիմումին միւթէսարըֆը կը պատասխանէ, թէ վերջին  դէպքերը թիրիմացութեան արդիւնք են, թէ կառավարութիւնը իր ձեռքէն եկածը  գործ պիտի դնէ նման դէպքերու տեղի չտալու համար, եւ թէ իրենց բոլոր ջանքերը  օտար ոտընձգութեանց դէմ են, իսկ Հայերու հանդէպ ոեւէ յետին միտք չունին  ընդհակառակը կը բաղձան ապրիլ իբր բարի դրացիներ, ինչպէս որ ապրած են 600  տարիներէ ի վեր եւայլն:  

Այդ որը Քիլիսէն Այնթապ կը հասնին երկու Հայ կառապաններ ու կը  պատմեն, թէ իրենք Պէշկէոզ կը գտնւէին, երբ գիւղապետին տունը հասան զինեալ  չէթէներ եւ ոմն Շահան պէյի անունով հրամայեցին սպաննել առհասարակ բոլոր  տեսնուող Հայերը, ինչպէս եւ փակել ճանապարհը Ֆրանսական պարենաբարձ  կարաւաններու առջեւ: Այս կառապանները գիւղին մէջ ձգած էին իրենց կառքերը  եւ փախած ազատած մահունէ հրաշքով մը:  

Յետոյ կ՝իմացուի, որ Սեդրաք անուն Հայ մը սպաննըւած էր այդտեղ:  Միաժամանակ կ՝իմացուի, որ Մարաշի զինուորական ուժը նահանջած է,  Հայերը ձգելով հոն իրենց բաղդին:  

Այս լուրերը յուսահատութիւն յառաջ կը բերէին Հայերու մէջ: Արտաքին  աշխարհի հետ ալ հաղարդակցութիւնը կտրուած էր: Միլլի չէթէներ ամէն կողմ կը  շահատակէին: Զէնք չունէր Այնթապի Հայութիւնը, մինչ կը տեսնէր թէ  Ֆրանսացիներ ու Թուրքեր տենդազին կը պատրաստուէին կռիւ մղելու եւ առաջին  հարուածը պիտի իյնար իր գլխուն:  

Այլեւս ոչ ոք կը համարձակի շուկայ ինջնել: Ցորենը, որ առաջ չաթով կը  տրուէր, այլեւս արտօնագրով միայն կը ստացուի: Շուտով ալ վրայ կը հասնի ձիւնը  եւ կրկնակի կը թակէ արդէն իսկ փակ ու անապահով ճամբաները: Ամէն մարդ  այժմ կը թափառի անգործ: Թշուառութիւնը ծայր է տուած: Տարագրութենէ հազիւ  վերադարձած ու ինքզինքը տակաւին լրիւ չգտած Հայութիւնը նորէն կ՝իյնայ  չքաւորութեան կամ անօթութեան ճանկերուն մէջ: Եւ Մարաշի Հայերուն  կոտորման գոյժն ալ կուգայ կրակին վրայ իւղ թափելու:  

Մարաշի դէպքը, որ արժած է 10,000 Հայերու կեանքը, կայծակի  արագութեամբ շրջան կ՝ընէ բոլոր մէջ: Յաղթական Դաշնակիցներու աչքին առջեւ,  Ֆրանսական գրաւող բանակի անկարողութեանէ վերադարձող տասը հազարնոց  Հայութիւն մը կը կոտորուի Թուրքերէն, որոնք Միլլի շարժման ներշնչած  համարձակութենէն քաջալերուած ու չէթէներու վերածուած կ՝ասպատակէին ամէն  կողմ, կարծես Իթթիհատի օրերը վերադարձած ըլլային: 

25 

Փէտր. 11-ին Քիլիսի ճամբուն վրայ Շահան պէյի չէթէները կը կորոպտեն  Ամերիկեան Նպաստամասոյցի օթոմոպիլ մը եւ կը սպանեն քանի մը  Ամերիկացիներ: Նոյն օրերը կ՝անհետցանան 3 Հայեր, որոնք համարձակած էին  շուկայ իջնել:  

Ասոր վրայ կը կազմուի Հայ — Թուրք խառն Յանձնախումբ կը՝ «Իմթիզաճ  Քոմիսիոն» անունով, որուն մէջ կը մտնեն Թուրքերու հետ յարաբերիլ կրցող Հայեր:  Այս Յանձնախումբին նպատակն էր վերացնել փոխադարձ թիւրիմացութիւնները  եւ բարւոք յարաբերութիւններ հաստատել «վաթանտաշ» ազգերու միջեւ: Հայերու  ապահովութեան վրայ հսկելու համար Թուրք եւ Ֆրանսաֆան զինեալ պահակներ  կը սկսին շրջագայիլ Հայ թափերու մէջ: Այս միջոցին 2 — 3 շաբաթ կարգ մը Հայեր  կրցած են շուկայ իջնել կամ իրենց տնային առարկաները փոխադրել:  

Բայց կիրքերը բորբոքած էին եւ կարելի չէր օրէ օր տեղի ունեցող անախորժ  դէպքերը կանխարգիլել:  

Այսպէս՝ 4 օրուլցի Հայեր կը սպաննուին Օրուլի ճամբուն վրայ: Նոյն օրը կը  սպաննուի Ֆրանսացի սպայ մը իր հետեւորդ զոնուորին հետ, Թութլու Գույու  ըսուած վայրը, քաղաքէն քառորդ ժամ հեռու: Քանի մը Հայեր բանտ կը նետուին  չնչին պատճառներով: Կ՝անհետանայ Իսլամացած Հայ մը՝ Մուհամմէտ-Մխսի  Գէորգ: Ամիսներ յետոյ միայն կը պարզուի որ աքսորուած է Մարաշ: Կ՝անհետանայ  նաեւ Թուրք ոստիկ. քոմիսէր մը, որուն միակ յանցանքը հայատէաց չըլլալն է:  Մեռած կը գտնուի նամակատան ցրուիչը, Իսլամացած Հայ մը, Ալի-Արթին,  Այնէլէպէնի մօտերը, Լատինաց վանքին շուրջ: Ոճիրը կը վերագրուի Հայերու եւ  օրերով հարցուփորձի կ՝ենթարկուին վանքին մօտակայ Հայ թաղերը: Ֆրանս.  հազարապետին ղավասը, Ալի, մահուան դատապարտըւելով կախաղան կը  հանուի Թուրք թաղերէն Քիւչիւք Պազարի մէջ: Փետրվարի վերջերը Թուրք չէթէ  «ոստիկան»ներ Հայ թաղերու մէջ եւս սկսին շրջագայիլ զինեալ եւ առանց  Ֆրանսացի ոստիկաններու ընկերակցութեան, մանաւանդ գիշերները: Ազգ.  Միութիւնը Քոլոնէլին նկատողութեան կը յանձնէ այս պարագան, սակայն ոչ մէկ  արդիւնք:  

Մարտի սկիղբները քանի բարեկամ Թուրքեր կը յանձնարարեն տակաւին  Թուրք թաղերու մէջ բնակիլ յամառով Հայերու քաշուիլ Հայ թաղերը: Մարտ 6-ին  Թուրք ոստիկաններ յանուն քաղաքի անդորրութեան կը խուզարկեն Հայ տուն մը  գինետուններու մօտ եւ կը գրաւեն զէնք մը: Այս դէպքին վրայ Զ.Կ.Մ.-ը հրահանգ  կուտայ դիմադրել նման դէպքի մը կրկնութեան պարագային:  

Քիւլհան Տամիի դէպքը — Մարտ 22-ին Սեբաստացի երիտասարդ մը կը  ձերբակալուի անկարեւոր յանցանքով մը: Ոստիկաններ կ՝ուզեն բանտ  առաջնորդել զինք, բայց ճամբան իր ճանչւորներէն քանի մը հոգի ոստիկաններու  ետեւէն կը հասնին Քիւլհան Տամը ըսուած տեղր ու կը խնդրեն ձերբակալեաալը  վար չտանիլ: Ոստիկանները կը մերժեն ու զէնքով կը սպառնան: Շուտով ամբոխ մը  կը խռնուի ու կը սկսի փոխադարձ սպառնալիքը: Բաղմութենէն վախցած՝  ոստիկանները կը թողուն ձերբակայեալը ու կը փախչին: Ոստիկաններէն մին  փախչելու ատեն շուարած իր զէնք ալ կը ձգէ: Եւ անմիջապէս Հայ երիտասարդ մը,  կարնեցի Գարեգին, կը վերցնէ զայն ու կրակէ փախչողներու ետեւէն:   

26 

Այս դէպքը ծանր իրարանցում առաջ կը բերէ Հայերու եւ Թուրքերու միջեւ:  Ժամ մը չանցած Թուրք կառավարութիւնը պաշտօնական դիմում կը կատարէ Ազգ.  Միութեան եւ կը պահանջէ զէնքն ու յանցաւորները յանձնել: Ազգ. Միութիւնը  կ՝իյնայ վարանումի մէջ: Կը միջամտէ Իմթիզաճ Քոմիսիոնը: Երկար  բանակցութիւններէ ետք կարավարութիւնը կը խոստանայ յանցաւորները  չբանտարկել, այլ ձեւականութեան համար հարցուփորձել միայն: Եւ շատ  դժուարաւ հետեւեալ օրը կարելի կ՝ըլլայ համոզել հինգ յանցաւորները, որ  Թրքական բաժինը անցնին իբր վկայ հարցաքննուելու համար: Յիշեալները  կ՝երթան ի վերջոյ եւ գիշերուայ ժամը 9-ին միայն կը վերադառնան: Յուզումը կը  մեղմանայ եւ ոստիկանի ձգած զէնք ալ կը յանձնուի Թուրքերուն:  

Մարտ 25-ին Ագեոլ կոչուած թաղամասին Թուրք բնակիչները կը սկսին  հապճեպով փոխադրուիլ Թուրքերու կողմը: Մինչեւ այդ օրը յամառած էին մնալ  Հայ թաղերէ շրջապատուած:  

Այս միջոցին Ֆրանսական շրջանակներէ լուր կը տարածուի, թէ Ֆրանս. նոր  ուժեր պիտի ժամանեն: Եւ արդարեւ մարտ 29-ին Գոլոնէլ Անդրէայի 3000-նոց  զօրասիւնը կը մտնէ Այնթապ: Ժողովուրդը կը յուսար, թէ ապահովութեան շունչ  պիտի քաշէ: Բայց ի զո՝ւր: Ժամանող այս բանակը շուտով պիտի հեռանար  քաղաքէն:  

Ժամանող բանակը անմիջապէս յայտարարութիւն մը կը ցրուէ ժողովուրդին  հիւս. Սուրիոյ Ֆրանս. ուժերու ընդհ. հրամանատար զօր. Տըլամօթի անունով, թէ  «մեր գործն է միայն խաղաղութիւնը պահպանել այս երկրամասին մէջ, որուն  ճակատագիրը մօտ օրէն պիտի ճշդորոշուի հաշտութեան դաշինքին մէջ: Մինչ այդ  ժողովուրդը հանդարտութեամբ պէտք է հետեւի իր գործերուն: Խստիւ պիտի  պատժենք բոլոր այն անձերը, որոնք կը վրդովեն ժողովրդին անդորրութիւնը»:  

Այս յայտարարութիւնը, որ փակցուած էր Թուրք թաղերու մօտ պատերու  վրայ եւս, կը պատռուի Թուրքերու կողմէ ծաղրանքով ու արհամարհանքով: Ագեոլի  Թուրքերը կը սկսին աւլի արագ թափով պարպել իրենց տուները:  

Մարտ 31-ին արդէն լուր շրջան կ՝ընէ, թէ նոր ժամանող ուժերը պիտի  հեռանան: Ինչո՞ւ եկան եւ ինչո՞ւ կը հեռանան: Գաղտնիքը պէտք է թերեւս փնտռել  եւրոպական մեծ յաղթականներու դիւանագիտական նենգամըտութեանց մէջ,  որոնց բազում անգամ զոհ գնաց միամիտ Քրիստոնեայ Հայութիւնը իր դարաւոր  պատմութեան ընթացքին:  

Վերջապէս, Ապրիլ 1-ի առաւօտ կանուխ Քոլոնէլ Անտրէայի զօրասիւնը  ճամբայ կ՝իյնայ հետը տանելով Այնթապ գտնուող Ֆրանսական Լէգէոնի Հայ  կամաւորներն ալ, որոնք իրենց եկած օրէն ի վեր արդէն փակուած մնացած էին  իրենց զօրանոցին մէջ:  

Այստեղ պէտք է արձանագրել, թէ արդէն շշուկներ շրջան կ՝ընէին թէ Ապրիլ  2-ի ուրբաթ օրը Թուրքեր պիտի յարձակին Ֆրանսացիները վրայ: Այս պատճառով  Զ.Կ.Մ.ը անհրաժեշտ հրահանգները տուած էր բոլոր շրջաններուն եւ պահակները  պատրաստ կը սպասէին 3-4 օրերէ ի վեր: Պատնէշներու շինութեան համար եւս  

քարեր պատրաստուած էին: Աշխատանքները բաժնուած, դասաւորուած,  իւրաքանչիւրը իր գործին գլուխը: Այնթապի Հայութիւնը, մեծ ու պզտիկ,  վերածուած էր ժողովրդական բանակի: 

27 

Շատ խղճալի էր սակայն Հայերու զինական մթերքը հազիւ 50 կտոր զէնք,  մօտ 4000 փամփուշներով: Նաեւ 100-ի չափ որսի հրացան, կարգ մը հին զէնքեր՝  կրա, մարթին, սուրսաթ եւս., որոնց գործածութիւնը երբեմն վտանգ իսկ առաջ  կրնար բերել: Այս պատճառով, Զ.Կ.Մ.ը հրահանգած էր ռումբ գործածել՝  յանկարծակի յարձակում կրելու պարագային:  

Ամբողջ Փետրվար ամիսին Այնթապ կտրուած մնացած է արտաքին  աշխարհէն: Քանի մը Հայեր Քիլիս ղրկուած են Ֆրանսացիներու կողմէ, բայց մէկը  միայն կրցած էր տեղ հասնիլ, միւսները սպաննուած ըլլալով: Իսկ մարտ ամսուն  պարբերաբար եկած են Ֆրանս. օդանաւեր եւ տեղեկութիւններ բերած  Ֆրանսացիններուն: Ասոնցմէ դուրս հաղորդակցութիւն չէ եղած: Ջէդէները  տիրական էին ճամբաներու վրայ՝:  

Գ.  

ԸՆԴ ՀՈՒՐ ԵՒ ԸՆԴ ՍՈՒՐ  

28 

I  

ԿՌԻՒՆԵՐԸ  

ֆրանսական բանակը կը մեկնե Այնթապէն , ապրիլ Ա առաւօտեան ժամը Զ ին:Հազիւ կէս ժամ անցած Թուրք թաղերէն կը լսուին ձայներ: Նաեւ լուր կը հասնիթէ շուկայ իջնող քանի մը Հայերու վրայ յարձակում է գործուած եւ անոնցմէ մէկ քանին ալ փախած ազատած են

Անմիջապէս կը ձեռնարկուի պատնէջներու կառուցման սահմանակից փողոցներու վրայ: ժողովուրդը, մեծ ու փոքը անխտիր, եռանդագին կ՛օգնեն ջինողներուն: Մէկ ժամ ետգ արդէն փօղոց չէր մնացած առանց պատնէջի: Հիանալի էր կարգապահութիւնն ու խանդավառուդիւնը: կիներ ու երախաներ անգամ կը կրէին,քար, հող, ջուր ու կ՛աջակցէին պատնէշներու շինութեան: Շուկայ իջնողներէն ուչ մնացողներ պադնէշնեէրու վրայէն ներս կ՛առնուին, եւ, ի պատասխան Թուրքերու հրացանաձըգութեան, Հայ պահակներն ալ կրակ բանան:   

ՇՐԶԱՆՆԵՐՈՒ ԲԱԺԱՆՈՒՄ 

Առբաջին անգամ քաղաքը բաժնուած էր 9 ջրջաններու քանի մը ջաբաթ վերջ աւելցուած

 Ա. Շրջան 

Պալլըգլը Աղբիւրէն մինջեւ Արաբկիրցիներու աղօրքին դիմացի գինետունները եւ անկէ հիւսիս մինջեւ Թոպպաջեանի աղօրիքը: Խմբապետ եղած են հետղհետէ Յակոբ Սէմէրճեան, Սրապիոն Էքշեան եւ Թորոս Անլըտէլիքեաներենք ալ Դաշնակցական

Բ. ՇՐՉԱՆ  

Բալըգլըի, Պիւլպիւլզատէի տան կից Նիզիպլեանի տունէն դէպի հիւսիս Ջուքուր Պոսթանի մինչեւ Սու Պուրճու Անտիլեաններու տան գիմացի անկիւնը Փաթանեաններու տունը: Այս շրջանը բաղկացած էր երկու մասերէ Ա. եւ Բ. :  Առաջին մասի ընգհ, խմբապետ եղած են հետղհետէ Յովհ. Մէրճէնեան, ՅովհՄէրտխանեան, Գէորգ Թապլայէեան եւ ասոր մահէն էնք Նազար Պոսնաեանբոլորն ալ Դաշնակցական: Երկրորդ մասի խմբապէտ եղած է Նազար Տէմիրճեանշէղոք

Գ. ՇՐՋԱՆ 

Սու Պուրճու Փաթանեաններու տունէն մինչեւ Ջինարլը Ճամիին գիմացը եւս գրաւելով Լէյլէկեաններու տունը: Յետոյ Պինպաջիի տունը եւս գրաւելով գիծը ամբողջացած է: Խմբապետ տոք. Ն. Պողտօեան, Դաջնակցական, յետոյ Գարեգին Մագսուտեան, չէղոք

Դ. ՇՐՋԱՆ  

Գալա Աղասըի տունէն մինչեւ Քիւլհան Տամը խմբապետ Կարաբէտ ՆՊարսեղեան, Դաջնակզական

29 

Ե. ՇՐՋԱՆ  

Քիւլհան Տամըէն մինչեւ Շաբէնի տունը, խմբապէտ Տիգրան ՄեսրոպեանԴաշնակցական

Զ. ՇՐՋԱՆ  

Շաբէնի տունէն մինչեւ Սահակ Մեսրոպեան Վարժարան, խմչապետ Յարութիւն Փանճարճեանշ, Ռամկավար

Է. ՇՐՋԱՆ 

Աղջիկանց գոլէճն ու Հալլաճեան Որբանոցը մինչեւ Ջաւուշի Դէյլիպին դիմացի անել փողոցին հիւս անկիւնը: Խմբապէտ Կարաբետ Զարիկեան, յետող Սարգիս Շէօհմէլեան, երկուքն ալ Դաշնակցական: Փաշա Սօգաղըի գրաւումով այս շրջանը փոխադրուած էր Քիւրտ Մահալլէսի

Ը. ՇՐՋԱՆ 

Սօղանլը Պուճաղը յեսոյ Գօզանլը Թաղի գրաւռւմով փոխադրուած է Գօզանլը սրճարանէն կամ Արաբհիրցիններու երկրորդ աղորիքէն մինչեւ Գօզանլը Գարագօլն ու անկէ անդին մինչեւ Լուսաւորիչեան վարժարանը խմբապետ Գէորգ Սվաճեան, յետոյ Ատուր Ջավոըշ, երկուքն ալ Դաշնակցական

Թ. ՇՐՋԱՆ 

Հայիկ Թաղը, մինչեւ Պարսումեան վարժարանը խմբապետ Եագուպ Տանէլեան, Դաշնակցական

Ժ. ՇՐՋԱՆ 

Գինեգործ Իլեանի տունն ու գինետունը եւ անոնց յարակից բրուտի աշխատանոցը խմբապետ Յարութիւն Մոմճեան, Հնչակեան

Ասոնցմէ դուրս ԺԱ. շրջան մը կազմակերբուած է կռիւներու երրորդ շաբաթը Սումագլը Թաղին մէջ խմբապես Աւետիս Տարագճեան եւ Համմալեան: Այս թաղը նախապէս նկատի չէ առնուած եւ դուրս ձգուած ինբնապաշտպանթեան շրջանակէն, բայց ժողովուրդը չէ քաշուած տուներէն եւ կռիւներու առաջին իսկ օրերուն կրցած է յարաբերութիւն ստէղծել աղջկանց գօլէճին հետ: Այս շրջանի պահպանումը մեծ բարիք եղած է, մանաւանդ Շէյխ Ճաիսիի վրայ եղած յարձակման ընթացքին

Այս բոլոր շրջաննէրէն ամենէն գործօնն ու վտանգաւորն էին Ա. Բ. Գ. եւ Թշրջանները

Ապրիլ 1 ին կը պայթի Այնթապի գոյամարտի առաջին հրացանը: Շաբաթ կը չանցած Այթապի Հայութիւնը ունէն իր ինքնաւար հառաւարութիւնը ունէր արդէն իր ինքնաւար կառաւարութիւնը, պեսական մեքենայի մը հիմնական բոլոր մասերու: Ազգ. Միութեան կողքին կազմուած էին Զինունրական կեդրոնական Մարմին, պարենաւորման Յանձնախումբ, 28երու ժղքատախնամ, հրշէջ խումբ եւն

Եւ այս բոլոր մարմինները կռիւներու սկիզբէն մինչեւ ւերջ գործած են կատարեալ ներդաշնակութեամբ ու որինակելի կարգապահութեամբ: Ապշեցուցիչ  էր որ սեփական ինքնիչխանութենէ գարերու ղուրկ ժողովուրդի մը  տարագրութեանէ վերադարձող բեկորները, օրհասական պահուն, կը յաջողէին ի  յայտ բերել կազմակերպչական ու պեսական-ռազմական ղէկավարութեան  այսպիսի կարողութիւն: Այդ ճակատագրական օրերուն Այնթապի Հայութիւնը  ինքնիր մէջ ներգաշնակ ամբողջութիւն մըն էր, լրիւ կազմաերպուած, մեքենայի 

30 

ամէն մաս գործօն: Ժողուուրդն էր, մեծէն մինչեւ փոքրը, որ բանակի էր վերածուած  եւ ղեկավարութիւնը՛պետական-ռազմական մեքենականութեան: Ժողովուրդն էր  կռուողը, կենսական որոշումներ հանողը, եւ անոր կամքն էր որ կը գործադրէին  վերի մարմինները իւրաքանչիւրը իր պարտականութեան մարղին մէջ:  Ժողովրգապետական փոքրիկ կառավարութիւն ու կազմակերպութիւն ժողովրդի  գոյութեան պայքարը յաջող ելքի յանգեցնելու սրբազան գիտակցութեամբ:  

Նշանակելի էին ոչ միայն կազմաերպչական շնորհը, զոր ի յայտ բերին  այնթապցիները, այլ նաեւ տիրող կարգապահութիւնը, անխտրականութիւն բոլորի  տիրող հանդէպ: Ջկար ու մեծ պզտիկ, կողմնակցութիւն, հարուստի ու աղքատի  հարց: Միւս կողմէ, հնաղանդութեան ոդին ալ տիրական էր ժողովրդի բոլոր,  մասնաւորաբար խոնարհ խաւերուն մէջ: Եղած է շրջան մը, երբ Ազգ. Միութիւնի  արգելք դրած է ոգելից ըմպելիի առուծախին ու գործածութեան, եւ այս արգելքը  լրիւ իրագործուած է: Այսպէս՝ կարգապահութեան, հնազանգութեան ոգի,  աշխատանքի ու պարտականութեանց բաժանում, զոհողութիւն բոլորէն,  կազմակերպշական տաղանդ, ռազմական հնարամտութիւն եւ մանաւանդ  միակամ ոգի ու կամք դարբնած են Այնթապի գոյամարտի ւիպական  գեղեցկութիւնն ու յաջողութիւնը:  

Գոլէճի նախագահ John E. Merrill գրած է. «Այնթապի Հայերուն վերաբերմունք, ոգին այս փորձանք օրերուն վեր էր ամէն գովեստէ: Ապրիլ 1-ը  նախորդող երեք ամիսներուն Հայերը որոշակի տեսան, թէ իրենց ապահովութեան  յոյսը կը կայանար Թուրքերու հետ հաշտարար կենցաղ մը պահելուն մէջ: Այս  քաղաքականութիւնն ալ որդեգրուեցաւ Հայ ղեկավարներու կողմէ հակառակ անո  անոր որ վտանքի սաղմեր կը պարունակէր այնպէս որ, երբ յանկարծական  յարձակում տէղի ունեցաւ, Հայերը իրաւացիօրէն կրցան ըսել, թէ իրենց վրայ  յարձակում գործուած է առանց պատճառի եւ իրենց ըրածը միմիայն պարզ  ինքնապաշտպանութիւն է, առանց վրէժխնդրական ոգիի: Իրենց պաշանութեան  ընթացքին Հայէրը ցուցահանեցին մէծ կարողութիւններ, հնարամտութիւն, ինչպէս  նաեւ քաջասրտութիւն: Վառօգ չունէին, կերպերը գտան շինելու, ռումբ չունէին,  բայց ձուլեցն փամփուշտ չունէին, բայց արտագրեցին: Նոյնիսկ երկու թնդանօք  ձուլեցին». 

Այսպի վերագնահնատում սի տուած են նաեւ Հայերու մասին տոք. Շէփըրտ,  տոք. Լէմպըրթ եւ ուրիշներ:  

Առաջին հրացանի պայթումին իսկ՝ ամերիկացիներ կը պարզեն  աստղաղարդ դրոշը հիւանգանոցին ու աղջըկանց գօլէճին վրայ: Կարգ մը Հայ  երկչոտներ փութացած են այդ դրօշին ներքեւ դնել իրենց կեանքն ու գոյքը, բայց  շատ աննշան է այդպիսիներու թիւը:  

Զ. Կ. Մ. ը անյապաղ կ՝անցնի գործի: Խմբապետներ ու զինուորներ իրենց  դիրքերուն վրայ են: 15 – 20 տարեկան պատանիներն անգամ թռուցիկ են դարձած:    

31 

ԲԱՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆՆԵՐ  

Շատ շանցած Միւթէսարֆէն նամակ մը կը հասնի Ազգ. Միութեան, թէ  եղածը պարզ թիւրիմացութիւն է, թէ Թուրքեր ոեւէ թշնամութիւն չունին Հայերու  հանդէպ, բէ ինք բոլոր ուժով կը ջանայ անդորրութիւնը վերահաստատել եւ թէ  հրացանաձգութիւնը պէտք է որ դադրի Հայերու Կողմէ:  

Դէպքերու ընթացքը այլ բան ցոյց կուտար սակայն: Թրքական կեղծիքէն  խաբուելու շրջանը անցած էր: «Թշնամի» Ֆրանսացիններու վրայ ոչ մէկ գնդակ  արձակուաց էր մինչեւ գիշեր: Ընդհակառակը, Հայերը ունեցած էին 19 վիրաոր եւ  10 մերեալ, մերեալներէն 3-ը պատնէշներէն ներս եւ 7-ը դուրսը: —23 Հայեր ալ կը  մընային Թուրքերու մօտ որպէս կալանաւոր: Սպաննուած էր նաեւ կարնեցի  կամաւոր Հայ զինուոր մը՝ Հայկաղուն անունով, իսկ զինուորական փուռի մէջ  պահակ կեցող տասնեակ մը Ֆրանսազի զինուորներ գերի կը պահուէին:  

Զ .Կ. Մ.ը իսկոյն կ՝արգիլէ գիշերը պտըտիլ սահմանամերձ փողոցներու մէջ:  Զինուորները կրնային պտըտիլ նախապէս տրուած կարգախօսը տայով  պահակներուն: Այսպէս կ՝անցնի կռաջն առաջին օրը:  

Շատ ուշ սակայն պարզուած է, որ թուրքերու այդ օրուան շարժումը եղած է  թիւրիմացութեան հետդւանք հետեւեալ պարագաներու տակ: Բանտէն կը փախչին  քանի մը հոգի եւ պահակներ քանի մը ձեռք զէնք կը պարպետ անոնց ետեւէն:  Ջէթէներ ու Թուրք ժողովուրգը, որոնց ախորժակը սրուած էր յարձակման,  անտեղեակ իրողութեան ու կարծելով թէ կռուի ազգանշանը տրուած է, կը  յարձակին շուկայ իջած Հայերու վրայ: Այնուհետեւ հնարաւոր չէ եղած արգիլել  կրակի:  

Կռիւի երկրորդ օրը, ապրիլ 2-ին, Թուրքերու առաջարկութեամբ կը  կատարուի կալանաւորներու փոխանակութիւն երկուստեք:  

Սակայն Թուրքերը, դիրք բռնած ըլլալով Ջինարլը Ճամիի մօտերը Նիկողոս  աղայի տան Մէջ, կրակ կը տեղային Լատինաց վանքին ու Հայկական թաղերուն  վրայ: Ալղասցի զինուոր մը՝ Ժորժ Սոլգ, որ վանքին մէջ կը գտնուէր, քաջաբար  պաշտպանած է վանքը եւ քանի մը Թուրքեր ալ գնդակահար ըրած: Երեկոյեան դէմ  Հայերը կը յաջողին օգնութեան հասնիլ վանքին պասը ծակելով եւ գիշեր ալ  հազարապետը ջոկատ մը զինուոր կը ղրկէ, որպէսղի պաշտպանուի վանքը:  

Մինչ մէկ կողմէ տեղի կ՝ունենար վանքին պատը ծակելու գործողութիւնը,  միւս կողմէ Հայերը կը յաջողին յարձակիլ ու գրաւել Ջինարլը ճամիի ու Նիկաղոս  աղայի տան գիմացը գտնուող քանի մը Թուրք տուները ու դիրք բռնել այնտեղ:  

Ջէթէլերը, ղայրացած Հայերու յաջողութենէն, քիչ ետք փողոս կուգան  Ջինարլը Ճամիէն, որպէսզի կացիններով խորտակեն դիմացի Լէելէկեաններու  տան ներքեւ գտնուող խանութներու: Հոս, առաջին անգամ իլլալով, կը  փորձարկուին Հայերու կողմէ ռումբերը, որոնք իրենց ահեղ որոտով սարսափի կը  մատնեն թշնամին, որ խուճապահար կե նահանջէ, ձըգելով շողոցին մէջ քանի մը  մեռեալ ու վիրաւոր: Ռումբերու բերած յաջողութիւնը մէծ բերկրութիւն կը ծնցնէ  Հայ որտերու մէջ  

Պէտք չէ մոռնալ, որ Զ.Կ.Մ.ը Կռիւներու ամբողջական ղեկավարութիւնը  յանձնած էր իր երկու հրամանատարներուն՝ Ատուր Լեւոնեանին եւ Աւետիս 

32 

Գալէմքեարեանին, որոնք անընդհատ ու անխոնջ մնացած են իրենց կոչումին  գլուխը:  

Աւետիսին յեղափոխական եւ ղինական կարողութիւնները մէկ կողմէն,  Ատուրին զինուորական հանգամանքը եւ լեզուագիտական Կարողութիւնները  միւս կողմէն, հրամանատարութեան տուած են աւելի կշիռ եւ հեղիննակութիւն:  

Աւետիսի մասին ակնարկած ենք նախապէս: Ատուր զաւակն է եղած  բարեկեցիկ եւ յայտնի Լեւոնեան ընտանինքին եւ իր կրթութիւնը ստացած  բողոքական նախակրթարանի եւ ապա Ամերիկան գօլէճի մէջ: Թրքական բանակի  մէջ սպայ եղած է եւ մասնակցած Ճէմալ Փաշայի Եգիպտական արշաւանքին, որու  ընթացքին գերի ինկած է Անգլիացներուն: Յետոյ մտած է Անգլ. բանակին մէջ եւ  պաշտօնավարած է հեսախուղական ճիւղին մէջ եւ նոձն հանգամանքով ալ եկած է  Այնթապ, Անգլիական գրաւման բանակին հետ:  

Այսպէս իր զինուրական հանգամանքը, Ֆրանսերէնի եւ Անգլիերէնի  տիրապէտութիւնը, անձնական քաջութիւնն ու հմայքը մէծապէս սատարած են Զ.  Կ. Մ. ի հեղինակութեան:  

Ապրիլ 3-ին Թուրքերը նորէն առաջարկ կի բերեն «Թիւրիմացութիւն»ները  փարատել: Իմթիզաճ Քոմիսիոնը նորէն կ՝անցնի գործի, տեղի կ՝ունենայ հաւքոյթ  մը Պալըգլը Թաղին մեջ, Պազարպաշը Նուրրի Էֆէնտիի տան մէջ, ուր 48 ժամուան  զինադադար մը կը ծրագրուի Հայերու համար քիչ մը աննպաստ պայմաններով:  Հաւաքոյթէն անմիջապէս ետք սակայն կրակ կը բացուի Հայերու վրայ նոյն  Պալըգլըի եւ Գօզանլըի կողմէն եւ կռիւր կը վերսկսի սաստութդեամբ:  

Յաջորգ օրը, Ապրիլ 4-ին, Այնթապ կը ժամանէ Միլլի ուժերու հրամանատար  Քըլըճ Ալի (Հետագային Անկախ. դատարանի անգամ եւ Քեմալի աջ բազուկը), որ  կը գումարէ իր նախագահութեան տակ Իմթիզաճ Քոմիսիսոնի նիստ մը եւ կը  կարգադրէ 4 ժամուան զինադադար մը: Բայց հազիւ նիստը փակուած՝ չէթէները  կաատաղօրէն կը յարձակին ու Հայերը արիաբար կը դիմադրեն ձեռք ձգելով  մասնակի յաջողութիւններ:  

Միւս կողմէն որդի տոք. Շէփըրտ հակառակ այս բոլորին ամէն ճիգ գործ կը  դնէր հասկացողութեան եզր մը գտնելու, միջնորդելով երկու կողմերու միջեւ:  Թուրքերը կ՝առաջարկեն տոք. Շէփըրտի միջոցաւ անդորրութիւնը  վերահաստատել խոստանալով քաշուիլ մերձակայ դիրքերէն ու Ֆրանքօ-Թուրք  խառն պահակներ պտըտցընել Հայ թաղերու շուրջ: Հազարապետին  յանձնարարութեամբ ալ Զ. Կ. Մ. ը կը հրամայէ չկրակել «քաշուող» չէթէներու վրայ:  

Ապրիլ 5-ին Ազգ. Միութիւնը կը գումարէ ժողով Զ. Կ. Մ. ի եւ Հայ երեւլիներու  հետ, ուր որոշում կը հանուի բողոքել Ֆրանսական ու Թրքական  իշխանութիւններուն մօտ եւ պահանջել խաղաղութեան վերահաստատումը:  

Արդէն կազմուած էր Հայկական ոստիկանութիւն քանի մը որ առաջ: Ապրիլ  5-ին ալ կը կաղմակերպուին բանուորական ու պարենաւորման յանձնախումբերը:  Իսկ ամենէն կարեւորը՝ կ՝որոշուի կազմակերպել զինարան մը, զինական  կարիքներու նորոգութեանց համար: Այս զինարանը մեծ դեր կատարած է: Գործին  ոգին էր հնարամիտ ու զէնքէ լաւ հասկցող Աւետիս Գալէմքեարեան: Այս մարզի  մէջ Աւետիսի դերը այնքամ ցցուն է, որ կարելի է ըսել թէ առանց անոր հազիւ թէ  հնարաւոր ըլլար կռիւներու մէջ ձեռք ձգել այն յաջողութիւնները, որոնցմով  պսակուեցաւ Այնթապի գոյամարտը: 

33 

ՔԸԼԸՃ ԱԼԻԻ ՍՊԱՌՆԱԼԻՔԸ  

 Քըլըճ Ալի Հայերուն կը ղրկէ հէտեւեալ յայտարարութիւնը, զոր Զ. Կ. Մ. ը  աննկատ թողուցած է « Ծանուցագիր Այնթապի ընգհանուր բնակչութեան. — Թուրք  ազգային ուժեր ոչ մէր չար դիտաւորութիւն կամ յարձակողակապ միտք ունին Հայ,  Հայրենակիցներու դէմ: Մինչեւ հիմա եղած շարժումները բացայայտօրէն  կ՝ապացուցանեն այս իրողութիւնը: Սրբազան նպատակներ հետապնդող մեր  ազգային ուժերը ոչ մէկ կապ ունին անոնց հետ, որոնք հակառակ միտք ունին կամ  վարմունք կը ցուցադրեն: Կը յայտարարեմ որ ոչ մէկ կապ ունինք անոնց հետ:  Քանի մը օրերէ ի վեր Այնթապի մէջ ծագող անբաղձալի դէպքերու մէջ Իսլամ ու Հայ  ոչ մէկ կերպ պատասխանատու չեն: Իրարու դէմ թշնամական դիրք բռնելու համար  ոչ մէկ շարժառիթ կրնամ երեւակայել: Բացարձակ վճռականութեամբ գործի եմ եւ  որոշումներս անդառնալի են: Կը հրամայեմ որ այսօրուընէ սկսեալ բոլոր  ժողովուրդը բանայ խանութները եւ իր գործերով զբաղի: Ամերիկացի  միսիոնարները եւ Հայ երեւելներու հետ տեսակցութեանս պահուն այս ճշմարտութիւնը յայտնած եմ իրենց: Մեր ազգային պատիւը արհամարհելով մեր  նպատակին ու ջանքերուն հակառակ վարուողները պիտի պատժեմ խստօրէն եւ  պիտի գնդակահարեմ ի պահանջել հարկին: Այս որոշումէն չեն կըրնար խուսափիլ  առանց ազգի ու կրօնի խտրութեան բոլոր անոնք, որոնք կը վրդովեն քաղաքին  անդորրութիւնը: Քաղաքին մէջ հաւաքուած ազգային ուժեր պիտի քաշուին իրենց  որոշեալ տեղերը, իսկ գիւղացիներ իրենց գիւղերը պիտի վերադառնան: Անոնք որ  կը յամառին հոս մնալ, խիստ պատիժներու պիտի ենթարկուին, իսկ խանութ  չբացողները պփտփ հետապնդուին»:  

Այս գրութիւնը կը վկայէ, թէ Թուրքեր ջարդի ու թալանի պատրաստուած էին  եւ նոյնիսկ գիւղացիներ քաղաք թափուած էին կողոպուտին մասնակցելու, ինչպէս  պատահան էր 1895-ին:  

ՈԻԲԵՐՈՒ ՓՈԽԱԴՐՈՒԹԻՒՆԸ  

Երկար բանակցիւթիւններէ ետք հնարաւոր եղած է կարգադրել, որ  Մարտինի որբանոցէն քաղաք փոխադըրուին Հայ որբերը եւ այս փոխագրունթեան  ընթացքին կրակ չբացուի: Գործը գլուխ հանոփները եղած են նախագահ Մէրիլ,  տոք. Շէփըրտ եւ Թէքքէ Շէյխը Մուսթաֆա Էֆ. : Տոք. Շէփըրտի տուած  հաւաստիացումներուն վրայ Զ. Կ. Մ. ը հրաման արձակած է կրակ չբանալ  Թուրքերու վրայ:  

Փոխագրութիւնը տեղի ունեցած է Ապրիլ 7-ին կան հետաքրքրական  մանրամասնութիւններ, ղորո գրի առած է գօլէճի նախագան Մէրիլ եւ որմէ կը  քաղեմ հետեւեալ կարեւոր մասերը:  

«Վեց օրերէ ի վեր Թուրք միլլիներ, թագնուած թրըքական գերեղմանատան  շիրմաքարերու ետեւ, կը կրակէին Հայ թաղերու վրայ: Այս թաղամասի ամենէն  բարձըր դիրքերու վրայ կանգնած էին Ամերիկեան Հիւանդանոցը, դպրոցն ու  որբանոցը որոնց վրայ կը ծածանէր Ամերիկանեան աստղաղարդ դրօշը, թէեւ  ասիկա արգելք մը չեղաի որ Թուրքերը ընդհանուր յարձակումէն զերծ պահէին այս 

34 

հաստատութիւնները: Դիմացը, Մարտին բլուրի վրայ, կանգնած էր աղջիկներու  որբանոցը, Ամերիկան, որուն տնօրէնն Անգլիացի օր. Ֆրիըրսըն:  «Քաղաքին մէջ թէ Ամերիկացիները եւ Ֆրիըրսըն շատ մտահոգուած էին այս  որբանոցի որբերու մասին, քանի որ հաղորդակութենէ կտրուած էին ամբողջովին:  Հեռադիտակներով նշարելի էր, որ չէթէներ կը մօտենային որբանոցի պատերուն եւ  փորձեր կ՝ընէին ներս մտնելու: Ամերիկացիներ որոշեցին, որ պէտք է անպայման  փորձ մը ընել յարաբերութեան մտնելու օր. Ֆրիըրսընի հետ ու որբերը  փոխագրելու մեր հիւանգանոցը:  

«Նախ եւ առաջ խորհրդակցութիւն կայացաւ Հայերու հետ եւ  

համաձայնութեան գողացաւ, որ կրակ չբանան անոնց վրայ, որոնք որբանոց պիտի  այցելեն, երկու Ամերիկացիներ ու Թուրք պաշտօնատարներ: Յետոյ տոք. Շէփըրտ  եւ ես, անցնելով Հայկական շրջանէն դացինք Մէվլէվի տէրվշներու թէքքէն, ուր  գտանք միւթէսարըֆը: Այս թէքքէի շէյխը աղդեցիկ միլլիճի էր, թէեւ չափաւոր  հակումերով: Միւթէսարըֆը համձայնեցաւ մեր ծրագրին: Եւ անհրաժեշտ  հրամանը ղրկուեցաւ միլլիներու կեդրոնատեղին, որ կրակ չբանան մեր վրայ: Քիչ  յետոյ մեր մասնախումբը, բաղկացած ոստիկանական հրամանատարէն, Շէխէն,  Թուրք ոստիկանէ մը եւ մեր երկու Ամերիկացիներէն, ճամբայ ինկւ դեպի որբանոց,  բլուրն ի վեր Թրքական դիրքերու տակէն:  

«Երբ որբանոցի դուռը հասանք, գտանք որ այնտեղ կանգնած է Թուրք  պահակ մը, ղոր ղրկաց էր միւթէսարըֆը: Որբանոցէն ներս ամէն ինչ կարգին էր:  Օր. Ֆրիըրսրն դժգոհեցաւ, թէ օրինազանց մարդիկ մտած են ներս, տակնուվրայ  ըրած իր իրերը, սենեակները եւն եւ խուզարկութիւններ կատարած, հակառակ որ  ինք բողոքաց է եւ իր բնակատաութիւնը օսար սեփականութիւն է եւ իր  բնակարանն ալ հարէմ է ու անձեռնմխելի: Նդրս մտնող չարագործները  սպառնացած են նաեւ բոլորը միասիկ Հայերու հետ բնաջնջել, բայց Քիւրդ ազգեցիկ  երիտասարդ մը միջամտած ու առաջքը է ոեւէ անտեղութեան:  

«Օր. Ֆրիըրսընի հետ կարգադրեցինք, որ փոխագրուելու մասին իր  վերջնական որոշումը տայ վաղը եւ պատդաստ ըլլայ: Ոիստի վերադարձանք  բլուրն ի վար արեւամարէն ետքը: Ճամբան մեր վրայ կրակ բացուեցաւ: Բոլորս ալ  ապաստան փնտռեցինք, բայց այս կողմէն մրցանակը կը շահէր շէյխը, որ, իր  երկար, կոնաձեւ գլխարկը գլխին եւ լայնատարած վերարկուն կռնակը, վազեց  գնաց կկղելու մօտիկի գերեզմանաքրի մը ետին: Այս տեսարանը ծիծաղելի էր  ուղղակի: Շէյխը կ՝մբաստանէր թէ Հայերն են որ կրակ բացած են եւ շատ ուրախ էր  քաղաք կը վերադառնար: Մենք ալ խորհեցանք թէ արձակուած երեք գնդակներէն  երկուքը Հայկական էին եւ մէկը Թրքական, եւ շատ չմեղադրեցինք որովհետեւ  մտածեցինք թէ թերեւս մեզ անծանօթ ու կասկածելի մարդիկ կարծած են այս  տարաժամ պահուն այդ վայրի մէջ եւ կրակ բացած: Քանի մը օր եսք սակայն Օր.  Ֆրիըրսըն յայտնեց մեզ,թէ ինք աչքերովը տեսած են մեր ետեւէն:  

«Յաջոբդ առաւօտ գարձեայ գացինք կառավարչատուն և սիրալիր  ընգունելութիւն գտանք: Տոք. Շէփըրտպարտաւորուդցաւ անմիջապէս ետ գառնալ,  որպէսգի կարենայ կարգադրել որ բեռնակիր մը ճարուի եւ որբանոց տանի 150  պարհեր, որոնց մէջ որրերը պիտի գետերէին իրենց ունեցածները եւ շալակած  բերէին իրենց հետ հիւանգանոց: Այս գործը տեւեց ժամ մը: 

35 

«Երբ ես կը սպասէի ըստիկանապետին գրասենեակը, այս վերջինը իր մոտ  կանչեց միլլի սպայ մը, յայտնեց անոր որ վաղը մենք որբերը պիտի շոխագրենք եւ  հրամայեց որ կրակ չբացուի մեր վրայ: Այսիկա շատ նշանակաշից է, եւ  անվիճելիօրէն ցոյց կուտայ այտ սերտ կապը, որ կար կառավարութեան եւ  միլլիճիներու միջեւ: Հայերը արգէն լուր ունէին որբերու փոխագրութեան խնգրէն եւ  պէտք եղած հրամանները տուած էին, որ կրակ չբագուի:  

« Ի վերջոյ, ճամբայ ինկանք: Մինչ կը յառաջանայինք բլուրն ի վեր, մեր  աչքերուն առջեւ կը պարզուէին Հայկական ու Թրքական գիրքերը, ուր կը աիրէր  մեռելային լռութիւն մը: Ոստիկանապետը ըսաւ «ասիկա լըռութիւն չէ այս  լռութեան անբնականութիւնը ամենուրեք զգալի է»: Հազարաւոր աչքեր սեւեռուած  էին մեր փոքր խումբին վրայ, թէեւ մենք անոնցմէ ոչ մէկը կըրնայինք տեսնել,եւ  ամնենուս մտքէն կ՝անցնէր այն գաղափարը, թէ չըլլայ որ անհաստատ ձեռք մը  յանկադծ քաշէ փլթակը »:  

Նկարագրելէ ետք, թէ ինչպէս երկորդ անգամ ըլլայով առաջնորգող խաումբը  պարտաւորուամ է քաղաք գալ ու վերադառնալ կարճ ու շոխուած ճամբայով մը  որբերը առաջնորգելու մասին կարգադրութիւն ընելու, նախագահ Մէրիլ կը  շարունակէ:  

«Որբանոցին մեծ դուռները բացուեցան եւ որբերը դուրս ելան, չարուած  կարգով երկու առ երկու: Ամենէն ետեւն էր Օր. Ֆրիըրսըն քանի մը մեծհասակ  որբերու հետ, որբանոցի ձին ալ միասին: Նոյնպէս մեզ կ՝ընկերանար պահապան  շունը: Որբանոցի շէնքը յանձնուդցաւ Թուրք պահակներուն, դուռները կղպուած,  միայն մէկ սենեակ բաց թողուած իրենց՝ պահակներու համար:  

« Երախաներու երկար տողանցքը պիտի քալէր աւելի քան կէս մղոն բլուրն ի  վար, պատերազմիկ գիծերու տեսողութեան տակ անմիջականօրէն: Կը վախցուէր  որ խուճապ ծագի պզտիկներու մէջ, բայց այդպիսի բան չպատահեցաւ: Ճամբան  քանի մը անգամներ քանի մը վայրկեանով հանգստնալէ ետք վերջապէս մտանք  Հայկական թաղամասը եւ մեզ դիմաւորեցին բարեկամներ, պատրաստ օգնելու եւ ի  հարկին պաշտպանելու:  

«Թշնամի կողեր, բռնուած կեանքի ու մահուան պայքարի մը, դադրեցուցած  էին զիննական ործողութիւնները այդ օրը, որպէսզի Ամերիկան որբանոցի մը Հայ  որբերը փոխադրուէին աւելի ապահով վայր մը: Եւ ասիկա գլուխ հանուեցաւ  առանց սարսափի, խուճապի կամ անտեղի տագնապի մոտ 150 անձերու կաղմէ,  որոնց մեծագոյն մասը երախաներ էին:  

«Եւ զարմանալի է միթէ, որ երբ Օր. Ֆրիըրսըն տեսաւ Օր. Ֆօրմէնը  հիւանգանոցին մէջ, մադկային խառնուածքը այլեւս չդիմացաւ, եւ երկուքն ալ  սկսան արտասուել իրենց խոր յուզումէն»:  

«Այդ գիշերը, Ապրիլ 7, ընդհանուր յարձակողականը սկսաւ Հայկական ու  Ֆրանսական դիրքերու վրայ: Հրացանի, ձեռնառումբի եւ արագահարուած  որոտումները խլացուցիչ էին: Եւ եթէ որբերը շարունակէին մնալ Մարտին բլուրի  վրայղ…»:  

Ապրիլ 7-ի գիշերը Թուրքերը ոչ միայն սաստիկ կրայ կը բանան Հայերու եւ  Ֆրանսացիններու վրայ միանգամայն, այլ նոյնիսկ կը փորձեն իրենց դիրքերէն  դուրս գալով գրոհ տալ: Հայ մարտիկներն ու Ֆրանսացինները կը փոխադարձեն  կրակը եւ փախուստի կը մատնեն յարձակողները: 

36 

Նոյնպէս Ապրիլ 7-ին Հայերը կը փորեն խրամ մը Դեղին Հիւանդանոցէն  (Սարը Խասթախանէ) մինչեւ Ֆրանսական կեդրոնատեղին՝ Ամերիկեան Գոլէճ:  Այսպէսով ազատ յարաբերութիւն կը հաստատուի Հայերու եւ Ֆրանսացիներու  մինջեւ:  

Եւ այնուհետեւ Տոք. Շէփըրտ, յուսահատ Թուրքերու ընթացքէն, կը ձգէ  բանակցողի գերը ու ինքզինքը կը գնէ Զ. Կ. Մ. ի տրամագրութեան տահ:    

ՀԱՅԿԱԿՆ ՅԱՐՁԱԿՈՂԱԿԱՆԵՐ (ԱՊՐԻԼ 8 — 25)  

Ապրիլ 8-10 տեղի կ՝ունենայ Զինարանի բացումը բողոքականներու բ.  աղոթարանին մէջ չորս բաժիններով երկաթագործարան, զինագործարան,  ձուլարան եւ քափսիւլ պատրաստելու բաժին: Աղում տրուած է նաև տեղական  վառօգի պատրասութեան: Օճախ ու փքոց անընգհատ կը գործեն աւրուած  հրացաններ կը նորոգուին,տուներէն հոդ կը հաւաքուին բոլոր արոյրէ  առարկաները, որոնցմէ կը ձուլուին բազմասեսակ ռումբեր: Կը շինուի նոյնիսկ  տեսակ մը թունաւոր ռումբ շիշերու մէջ, որ, ուր որ պայթէր, հոտ գտնուողները  զգայաղիրկ դարձնէր: Կը ձուլուի Հայկական Վրէժ թնդանօթը, որ նշանակելի գործ  կատարած է կռիւներու ընթացքին:  

Պարսումեանի տունը կը վերածուի Զինուորական կեդրոնի: Պարսումեան  վարժարանը՝ Քաղաքապետարանի Լուս. եկեղեցին՝ մթերանոցի, Քայաճըգի Ա.  Աւետարանական Ժողովրանը ժողովավարի, իսկ Երկրորդ Աւետարանական  ժողովարանը՝ ինչպէս ըսուդցաւ, զիննարանի ու ձուլարանի:  

Ապրիլ 10-ին է,որ Վրէժ թնդանօթը կրակ կը բանայ Թուրքերու վրայ: Այս  թնդանօթը ձուլուած էր ջուրի խողովակներու մետաղէն: Ափըոը որ քանի մը  անգամ կրակելէ ետք անգործածելի է դարձած, բայց իր ահաւոր որոտով ու  պայթումներով շփոթ է թշնամիին մէջ: Զինարանը անխափան գործած է մինչեւ  կռիւներու վախճանը ու յաջողած է անպակաս դարձնել ոչ-Ֆրանսական  փամփուշներու եւ ռումբերու մթերքը:  

Ապրիլ 11: Զատիկ է: Բայց իրապէս կարմիր Զատիկ Այնթապցիին համար:  Կրակը կը շարունակուի:  

Թուրքերը Մարաշէն բերած են քաղաք Հայ երեք յարանուանութեանց  պետերը՝ Տեր Սահակ, Տեր Պետրոս եւ Պատղ Աբրահամ, յորդորելու Այնթապի  Հայերուն որ հնաղանգին Քէմալի բարեխնամ Կառավարութեան: Ասոնք կը  տեսակցին Տոք. Շէփըրտի եւ նախագահ Մէրըլի տան բայց իրենց ըսածներուն մէջ  ոեւէ նորութիւն չկար: Քանի մը որ յետոյ ետ են դարձած առանց դոյզն յաջողութիւն  մը կամ Հայ պաշտօնական մարմիններու ու անձերու հետ ոեւէ տեսակցութիւն  ունենալու:  

ՇԷՅԽ ՃԱՄԻՍԻԻ ՔՐԱՒՈՒՄԸ  

Ցարդ Ֆրանսացիները հանդիսատեսի դերին մէջ էին, անուղղակի կերպով  երբեմն աջակցելով Հայ մարտիկներուն եւ անոնց յատացնելով փոքրաքանակ  փամփուշտ եւն: Ապրիլ 1-էն ի վեր զինուորական բոլոր յաջողութիւնները Հայերը  գլուխ հանած էին իրենց սեփական ուժերով միայն: 

37 

Ապրիլ 12-ին Հայ ռազմիկները կ՝արձանագրեն մեծագոյն յաջողութիւնը:  Թուրքերը ամրացուցած էին Շէյխ Ճամիսին ու մինարէէն անընդհատ  մահացու կրակ կը թափէին շրջակայ Հայ դիրքերու վրայ: Զ. Կ. Մ.ը որոշում կուտայ  գրաւել այդ դիրքը: Հայ քաջերու խումբ մը՝ Աւետիսի եւ Ատուրի ղեկավարութեամբ  երեկոյեան կը յարձակի մզկիթին վըրայ, կը գրաւէ զայն ու կը խորտակէ մինարէն:  Թշնամին կարճ դիմադրութեանէ մը ետք կը լքէ ու կը փախչի: Յետոյ Հայ  մարտիկները կը գրաւեն մօտակայ Զէնկին Հասանի,էշկի Հիւսնի եւ այլ բարձրադիր  տուները, զորս ի վերջոյ կրակի կը մատնեն:  

Ահա թէ ինչպէս կը նկարագրը Աւետիս իր յուշերու մէջ Շէյխ Ճամիսիի  գրաւումը:  

«Կռիւներու առաջին օրէն սկսած Շէյխ Ճամին իր բարձր մինարէով  պատուհաս մը դարձած էր շրջակայ Հայ թաղրուն: Հիւանդանոցի պատուհանին  մէջ պատանի մը եւ կին մը սպաննուեցան: Որոշեցի գրաւել այդ շէնքը: Երկու հոգի  պահանջեցի այդ կողմի զինուորներէն, որոնք համարձակէին հրգեհել Զէնհին  Հասանի տունը, որ մղհիթէն բաւական հեռու տուն մըն էր, բարձր գիրքով:  Միեւնոյն ատեն խնդրեցի Սարը-Խասթախանէի սպաներէն, որ յարձահման  պահուն քանի մի V-B. ռումբեր նետեն Զիթճանի սրճարանին ուղղութեամբ:  Ֆըրանսացի սպաներ — գնդ, մօսիէո Շարլ եւ ուրիշ մը համաձայնեցան: Այս  սրճարանը նոյնպէս կը ցտնուէր Զէնկին Հասանի տան մօտերը: Նպատակս այս  կերպով Թուրքերու ուշադրաութիւնը ուրիշ կողմ դարձնել եւ մըզլիթը  անպաշտպան ձգել էր:  

«Կէսօրին, ը. թ. ժամը 5-ին, տունը հրդեհի տրուեցաւ: Հրահանգիս համաձայն  ԺԱ. շրջանի զինուորներ Կրակ բանալով ստիպցին, որ Թուրքերը իրենց բոլոր  ուշադրութիւնը հոն կեդրոնացնեն: Քիչ մը վերջ մենք անցանք յարձակման:  

«Մեր առաջաւոր դիրքէն մինչեւ մզկիթը ճամբուվրայ գտնուող հինգ տուները  հետղհետէ ծակելով հասանք մզկիթին բակին մէջ գտնուող տունը: Յատկապէս  տեսանք թէ Թուրքեր չկային այդ տուներուն մէջ: Այս միջոցին Ֆրանսացի սպաներ  արձակել սկսան իրենց խոստացած V-B ռումբերը: Մզկիթին բակին մէջ գտնուող  սենեակին մէջ նոր մտած էի ինձ կը հետեւէին զինակիրս՝ Յակոբ Տիշոյեան, Ատուր  եւ իր զինակիրը՝ կարնեցի Գարեգին Եսայեան, Յրթ. Թապագեան. Կարուճ  Լալէեան, Եուսուֆ Գահվէճեան, Սարգիս Պալապանեան, Լեւոն Թ. Լեւոնեան:  Յանկարծ դերմանական ռումբ մը ներս ինկաւ: Պատրոյգը տակաւին կը մխար:  Առանց ժամանակ կորսնցնելու բռնեցի ռումբը եւ պատուհանէն դուրս նետեցի, ուր  նոյն վայրկեանին պայթեցաւ: Մենք փրկուած էինք եւ թշնամին կրկնակի սարսափի  մատնուած: Շուտով բակը ելայ եւ վաղելով հասայ մինարէի դրան, զոր մէկ  հարուածով խորտակեցի: Մարդ չկար հոն: Ուստի ձգելով մօտեցայ մզկիթին դրան:  Յրթ. Թապագեան եւ ուրիշ մը ետեւէս հասան: Նկատելով որ կրնայ ներսը մարդ  գտնուիլ, դրնէն ներս տասնոցով երկու ձեռք փամփուշտ արձակեցի: Ձայն չելաւ:  Կացին մը բերէք եւ դուռը կոտրեցէք՝ ըսի: Կագինին հէտ միասին մեզ միացան նաեւ  Եուսուֆ Գահվէճեան եւ Կարուճ Լալէեան: Բայց նախ քան դուռը կոտրելը տեսանք  թէ քովընտի ուրիշ պզտիկ տուն մը կայ: Անկէ նէրս մտանք: Մարդ չկար: Բոլոր ալ  փախած էին: Դրօշակ մը, նաճախ մը,որսի հին հրացան մը եւ տէրկիշներու մեծ  համրիչ մը գտանք իբր: Մզկիթը գրաւուած էր: 5 ժամ տեւած էր գրաւումը: Պէտք  եղած տեղերը ամրացնելով եւ պահակներ գնելով վերագարձանք հիւանդանոց 

38 

Ատուրին հետ: Այդ որը, մզկիթի գրաւումէն ետք, երկու զոհ տըւինք՝ պատանի մը եւ  երիտասարդ մը (Յովհ. Հասիրճեան), երբ դեռ հարկ եղած պատնէշները չէին  շինուած:  

«Բայց ղիս մտահոգողը ուրիշ բան էր: Կռիւներու ելքը անորոշ էր: Կրնայինք  մզկիթը լքել: Այդ պարագային մինարէն նորէն պէտք էր մնար թշնամիին: Ուստի  պէտք էր փլցնել ղայն: Կը լուսայի նաեւ անոր քարերուն մէջէն կապար ու ծծումբ  գտնել, որովհետեւ այդպիսի շէնքերու շինութեան ատեն այդ նիւթերն ալ կը  գործածուին առհասարան:  

«Հիւանդանոցին մէջ խորհրգակցութիւն մը կատարեցինք Ատուրին հետ եւ  որոշեցինք փրլցնէլ մինարէն: Հեռաձայնով դիմեցինք հազարապետ Ֆլի-Սէնթ  Մարիին, որ քանի մը թնդանօթի ռումբեր տրամադրէ մեզ մինարէին տակը գնելով  պայթեցնելու համար: Հազարապետը մերժեց եւ ընդդիմացաւ մեր ծրագրին,  պատասխանատըիութիւն եւս փնտռելով գործին մէջ: Մենք առարկեցինք, որ  արդէն արձակուած գնդակներէն մինարէին քարերը վնասուած էին եւ շատ  հաւանական էր որ ան ինքնիրեն փլէր, վտանզի ենթարկելով մօսական տուներն ու  մարդիկը: Պատասխանեց թէ բնական փլուզումին ի հարկէ ոչ ոք ձայն պիտի  հանէր, բայց կ՝արգիլէին մեր ձեռքով փլցնելը: կը խոստային առաւօտ քննել  վնասուած տեղերը: Կորսնցնելու ժամանակ չկար: Հրամայեցի մինարէի ներքեւ իբր  բուն յետակ ծառայող չորս քարերը կոտրել վարպետ Առաքել Զանազանեանի  (որմնադիր) միջոցաւ: Յետոյ հաստ գերանով մը զօրաւոր մարդ մը՝ Էշէք Պօղան  անունով, զարկաւ քարերէն մէկուն եւ տեղէն խախտեց: Անմիջապէս մինարէն վար  ինկաւ:  

«Առտուն ամբողջ Հայ թաղերուն մէջ կը խօսուէր, թէ Ալի Գըլըճ պէյը  մինարէն ուսը առնելով փախցուցած էր անհաւատի ձեռք չվգելու համար:  «Կռիւներէն վերջ Ասլան Պէյէն իմացայ, թէ մզկիթի գրաւուատի մէկ որ առաջ  600 զինուորներով ամրացուկած են եղեր ղայն»  

Ապրիլ 12-ին այս յաջողութիւնըազմական ու բարոյական տեսակէտներէ  եղական էր:  

Մինարէի քանդումը դժգոհութիւն ու դէմքի ծամածըո ում կը յառաջացնժէ  Ֆրանսական բանակի ղեկավադութեան մէջ, իբր թէ այս արարքով սաստիկ կը  վիրաւորուի իսլամներու կրօնական դիւրաղգածութիւնը: Քոլոնէքը իր մօտ կը  հրաւիրէ Տ. Ներսէս քահանան եւ Յակոբ Մուրատեանը՝ խստիլ պատուիրելու որ  յարգուին Թուրքերու կրօնական վայրելը եւ բացատրութիւն կ՝ուզէ մինարէի  խորտակման մասին: Հայ ներկայացուցիշները կը պատասխանեն, թէ կռիւի  ընթացքին արձակուած գնդակներէն ծած ծակ եղած միննարէէն,իսկ գիշերն ալ  սաստիկ քամի փչած ըլլալով՝փլած է: Քոլոնէլը կը հարցնէ իր մոտ նստած  դիւանապետ սպային, թէ գիշերը իրապէս քամի փչա՞ծ է եւ անոր դրական  պատասխանին վրայ կը հրահանգէ տեղեկագրել զինուորական կեդրոնին, թէ  բնական տարերքի հետեւանքով է որ խորտակուած է մինարէի եւ ոչ թէ Հայ  կռուողները քանդած են ղայն: Այսպիսով կը փակուի մինարէի փլուղման  փոթորիկը:  

Ապրիլի կէսերուն կը սպասուէր, որ Ֆրանսական օգնական ուժեր հասնին  Այնթապ: Վերջապէս, Ապրիլ 16- ին կը հաստին : Թնդանոթի ռումբեր կ՝իյնային  արդէն չէթէներու դիրքերուն վրայ: Շուտով գօրքը կը հաստատուի քաղաքին 

39 

արեւելեան ու հարաւային բլուրներուն վրայ ու կը ռմբակոծէ Թրքական թաղերը  օրն ի բուն: Առաջին անգամն էր, որ Ֆրանսկան ղորքը լրջօրէն կռուի կը մտնէր  Թուրքերու հետ: Ֆրանսացիներ կը յանձնարարեն, որ Հայ տուներու վրայ Ֆրանս.  դրօշներ պարզուին եւ այս յանձնարարութիւնը փութով կը կատարուի:  

Ապրիլ 17-ին Քիլիսէն կը ժամանէ Քոլոնէլ տը Պիէվրի Ֆրանս. զօրասիւնը եւ  կը հաստատուի քաղաքին արեւմտեան ու հիւսիսային կողմերը, որով կը լրանայ  պաշարման շղթան:  

ՊԻՒԼՊԻՒԼ ԶԱՏԷԻ ՏԱՆ ԳՐԱՒՈՒՄԸ  

Ապրիլ 17-ին Հայ ռազմիկները կը յարձակին ու կը յաջողին գրաւել Ճէմիէթի  Իսլամիէի նախագահ Պիւլպիւլ Զատէ Ապտիւլլահ Էֆէնտիի տունը, որ սեպի պէս  մխուած ըլլալով հոյերու Ա. եւ Բ. շրջաններու, սպառնալիք մըն էր անոնց: Այմտեղ  Հայ կռուողները յեռք կը ձգեն բաւականաչափ պարէն՝ցորեն, ալիւր, պիստակ եւն,  որուն պակասը զգալի էր արդէն: Այս պաշարէն զատ Քիլըսէն կասնող ղօրասիւնը  բերած էր 12 կառք կենսամթերք:  

Կռիւը շարունակուելով՝ Հայերը յաջողած են գրաւել Թրքական քանի մը  կարեւոր դիրքեր եւս Ապրիլ 18-ին, մինչ միւս կողմէ Ֆրանսացիներ անընդհատ կը  ռմբակոծէին Թուրք թաղերը: Այս կռիւներու եւ յաջողութիւններու իբր հետեւանք՝  թշնամին կը նետուի միանգամընդմիշտ Թրանսվէրսալի միգս կողմը:  Այս յաջողութեան մասին Աւետիս իր յուշերու մէջ կը տրէ.  

« Պալըգլը թաղին մէջ, Ա. եւ Բ. շրջաններուն միջեւ, Պիւլպիւլ Զատէի տունը  անառիկ բերդի մը պէս կ՝իշխէր: Անձամբ գացի այնտեղ քննելու համար շրջահայ  տուները եւ գրաիման ծրագիրը կաղմելու : Շէնքը դրեթէ բոլորովին մեկուսացած էր  շրջակայ տուներէն: Մէկ անկիւնը միայն մնացած էր ուրիշ շէնքի մը ձեղնայարկին:  Բայց պէտք էր 7 տուն գրաւել մինչեւ այդ կպած տեղը հասնելու համար: Քարեր  նետեցինք մեր դիրքին կից տան բակին մէջ եւ, ստուգելէ ետք որ թափուր էր,  գըրաւեցինք այդ տունը: Այս կերպով գրաւեցինք 7 տոնները եւ հասանք կցուած  ձեղնայարկին: Լուր ղրկեցի Ա. շրջանի խմբապետին, որ եթէ մէկ անգամ փող  հնչեցընեմ, ուժզին կրակ բանան Պիւլպիւլ Զատէի տան վրայ յետոյ երբ 3 անգամ  փող հնչէ, դադրեցնեն կրակը: Գործողութիւնները կը վարէի Բ. շրջանէն:  

«Կանչեցի Եուսուֆ Քահվէճեանը եւ հրամայեցի ծակել Պիւլպիւլ Զատէի տան  պատը: Ատուր կը հսկէր բակին մէջ: Փողը հնչեց, կրակը բացուեցաւ Ա. շրջանէն:  Եուսուֆ գործի սկսաւ եւ շուտով ծակը բացուեցաւ:Մարմինս մէկ կողմ քաշած  ձեռքս երկնցուկի ծակէն ներս ու քանի մը գնդակ արձակեցի սենեակին մէջ  ստուգելու թէ մարդ կա՞յ թէ ոչ: Ձայն չկար: Ներս նայեցայ, մարդ չկար: Պղինձէ  ամաններ եւն լեցուած էին: Ներս ցատկեցի: Յրթ. Թապագեան եւ Եսուֆ ալ ետեւէս  հասան: Այդ սենեաքէն հասանկ ովրիշ սենեակ մը, որ հիւրասենեակի կը նմանէր:  Ան ալ դատարկ էր: Մեր ծրագիրը յաջաղած էր: Ջէթէները իրենց բոլոր  ուշադրութիւնը Ա. շրջան կեդրոնացուցած էին եւ աղմուկը մեզ փրկած էր: Բակին  մէջ մարդ չկար, բայց մեր ներքեւ ուրիշ սենեակ մը եւս կար: Բակին մեջ ռումբ մը  նետեցի երկու մարդ անմիջապէս մեր ներքեւի դիմացի տունը փախան բակը  ճեղքելով: Բակը ելայ: Բայց այսքանը տան մէկ մասն էր միայն: Ուրիշ սենեակներ 

40 

եւս կային: Ռումբ եւ հրացան արձակնելով մտանք այդ սենեակները եւս: Բարձր մը  ձեղնայարկէն նչմարեցինք մարդիկ, բացուած ծակէ մը կը փախչին թրանովէրսալի  միւս կողմը: Կրակեցի եւ անոնցմէ 3-ը ինկան: Տունը գրաւուած էր: Առժամապէս  փակել տալով յարակից տունը տանող ճամբան, սկսայ պէտք եղած ամրացումները  կատարել տալ: Թրանովէրսալը ամբողջ Հայերու կողմէ գրաւելու համար կը մնար 2  տուն: Յաջորգդ առտուան թողուցի այդ 2 տուներու գրաւումը եւ հրամայեցի 3  անգամ փող հնչեցնել: Կրակը դադրեցաւ Ա.շրջանէն: Գրաւումը լրացած էր:  Հետեւեալ որը գրաւեցինք մնացեալ երկու տուները, որոնք պարապ էին, եւ  Թուրքերը այսպէսով նետեցինք թրանսվէրսալէլ անդին:  

Պիւլպիւլ Զատէի տան գրաւումով պարենաւորման անձնախումբի ձեռք  անցաւ 700 ոսմ. ոսկի արժողութեամբ պարէս»:  

Ապրիլ 19-ին սաւառնակով Այնթապ կը ժամանէ զոր Տըլամոթ, կը պահանջէ  Թուրքերէն պարենաւորել Ֆրանս. բանակը: Իսկ Ազգ. Միութեան կ՝ըսէ զորավարը  «Շարունակեցէք ինքնապաշտպանութիւնը եւ սակաւապէտ եղէք»: Միաժամանակ  կը խոստանայ կարդադրութիւն ընել, որ Հայերու պարէնի նեղութիւնը վերացուի,  

իսկ Չէթէներէ խլուած 13 կտոր զէնքն ալ կը յանձնէ Հայ կռաւողներու:    

ԳՕԶԱՆԼԸԻ ԿՌԻՒՆԵՐԸ ԵՒ ՔԻՒՐԴ ՄԱՀԱԼԼԷՍԻԻ ԳՐԱՒՈՒՄԸ    

Ապրիլ 20-ին Ֆրանսական զօրքին մեծ մասը կը մեկնի Քիլիս: Ազգ.  Միութիւնը ասոնց հետ կը զրկէ կառքեր ու գրաստներ, որպէսզի պարէն բերեն  Այնթապ:  

Միւս կողմէ՝ Զ. Կ. Մ.ը կը հրահանգէ յարձակումով գրաւել Գօզանլըի  դիրգերը եւ Հայ մարտիկները, կրաճ կռիւէ մը ետք, յաջողութեամբ կը գործադրեն  այս հրամանը ու կը գրաւեն Գօզանլը թաղին մէկ մասը:  

Աւետիսի յուշերուն մէջ կը կարգանք այս գրաւման մասին. «Մինչեւ  հազարապետ Նորմանի ժամանումը՝ արդէն տունէ տուն անցնելով հասանք մինչեւ  Փսշա Սոգաղը եւ հոն դիրգ բռնեցինք: Շէյխ Ճամիսիի գրաւումը յուսահատեցուցած  էր Թուրքերը եւ ստիպած որ պարպեն ամբողջ Գօզանլըն:  

«Բայց Թրքական գրօշակը դեռ կը ծածանէր Գօզանլըի պահականոցին եւ  նորաշէն գպրոցին վրայ: Քիւրդ Մահալլէսին դեռ իրենց ձեռքն էր: Որոշեցինք  գրաւել այդ թաղն ալ, մեր հարաւային ճակատը ամբողջովին Թուրքերէ մաքրելու  համար: Քանի մը փամփուշտ արձակելէ ետք Գէորգ Փարմաքսըզեանի հետ  անցանք փողոցէն եւ մտանք պահականոց եւ անկէ դպրոց ու դրօշակը վար առնել  տուինք: Անմիջապէս լուր բերին ինձ, թէ Քէլէշ Խօճայի տունէն փամփոգշտ  արձակուած է Հայոց վրայ: Փութացի հոն: Անմիջապէս փողոցը ճեղքելով ուղղակի  վաղեցի դեպի յիշեալ տան փողոցի դուռը: Իրապէս ալ 2 գնդակ արձակուեցաւ իմ  անցնելու պահուն: Շուտով փողոցի դուռը կոտրեցի հրացանի կոթով եւ գնդակ մը  արձակեցի բակին մէջ: Ներս մտայ: Բակին մէջ 7 աստիճաններով բարձր սենեակ  մը կար: Ետեւէ ետեւ երկու ռումբ նետեցի այդ սենեակին մէջ: Մինչէւ այդ ետեւս  հասան Յրթ. Թապագեան եւ Յրթ. Ատանալեան: Ռումբերը խորտակեցին վերի  սենեակին դուռը եւ վեր բարձրանալով մտանք սենեակին մէջ: Մարդ չկար, բայց  կարծես ստուեր մը անցաւ ետեւի պատուհանի առջեւէն: Սենեակին մէջ գլանիկ մը  կը մխար դէռ: Անմիջապէս այդ պատուհանէն ցատկեցի հետեւեալ տունը եւ այպէս 

41 

հրացան արձակելով ամցայ ծակէ ծակ տուներէն, մինչեւ որ թաղերէն դուրս ելայ:  Մարտին բլուրի առջեւ ձորակին մէջ էի: Ստուերը կորսուած էր: Ձորին մէջ  ժայռերու ներքեւ պարապութիւն մը կար քարայրի պէս, բայց մուտքը բոնուած էր  խիտ փշենիներով: Ուզեցի ռումբ մը նետել հոն այդ խորշին մէջ, բայց հետս  եկողներ հաւանական չնկատեցին որ մարդ կարենայ մտնել այդ խորշին մէջ  փշենիները ճեղքելով, եւ խորհուրդ տուին զուր տեղը ռումբ չփճացնել:  Վերադարձայ Գօզանլը դպրոցը, յետոյ խուզարկել տուի այդ թաղի ջրհորները եւ  անոնց ճամբաները: Մարդ չկար: Մինչ այդ՝ թաղը լեցուած էր աւարը կողոպուտի  ենթարկելու համար հաւաքուած բազմութեամբ: Ատուրին հետ մեծ ճիգ թափեցինք,  նոյնիսկ զէնք գործածել պարտաւորուեցանք ցրուելու ամբոխը եւ աւարը յանձնելու  պատկան մարմիններուն:  

« Կռիւներէն վերջ անձամբ իմացայ Ասլան Պէյէն,որ վերոյիշեալ փշապատ  խորշին մէջ ապաստանած են եղեր ինք ու Քեազիմ խօճան, Քէլէշ Խոճային տունէն  փախչելով մեր առջեւէն: Փշենիները փրկած էին անոնց կեանքը: Հրացանի երկու  գնդակներ արձակողը իմ վրայ ինք եղած է, տեսնելով սեւ գլխարկս Փաշա Սօգաղըն  ճեղքելով անցած պահուս, որովհետեւ Պիւլպիւլ Զատէ տունէն փախչելու պահուն  եւս տեսած է եղեր սեւ գլխարկս»:  

Ապրիլ 23-ին Հայ ռաղմիկները գրաւած են արդէն Հայ դիրքերու հարաւային  կողմը գտնուող ամբողջ Թուրք թաղերը: Ջէթէները մազապուր փախած: Գօզանլը,  Փաշա Սօգաղը, Քիւրդ Մահալլէսի ամբողջ անցած ենՀայերու ձեռք:  

Այս օրերուն է, որ Զոր. Կուրօ կը հաղորդէ, թէ Սուլգանական իրատէ մը ու  Շէյխ-իւլ-Իսլամական Ֆէթվա մը ապօրէն կի հռչակէ միլլի Շարժումը, եւ 8 որ  պայմանաժամ կը սահմանէ չեթէներուն՝ ցրուելու: Այս յայտարարութիւնը  տպագրուած էր Թուրքերէն լեզուով, թռուցիկի ձեւով: Շէյխ-իւլ-իսլամը Հայրենիքի  դաւաճան կը հոչակէր միլլիճիները եւ անոնց դէմ զէնք բարձրացընելը  աստուածահաճոյ գործ: Այս թռուցիկները նետուած են Թրքական դիրքերու վրայ:  Ֆրանսացիները կը յուսային այսպէսով գրգռել Թուրք կրօնամոլութիւնը եւ  շերտաւորում առաջ բերել կռուողներու մէջ: Ոչ մէկ արդիւնք: Ընդհակառկը՝  Թուրքեր ծաղրանքով ու հայհուշներով կ՝ընդունին զանոնք:  

Զօր. տը Լամօթ տակաւին Այնթապ է եւ զրոյց կը շրջի, թէ վճռական պահանջ  դրած է որ Թուրք կառավարութիւնը հոգայ Ֆրանսական զօրքի ու Հայերու պարէնը:  Ցարդ 5000հոգի պարէն կը ստանայինազգային սընտուկէն: Բայց պարէնը կը  պաշարը կը նուազի որէ որ մօտաւոր հաշիւ մը ցոյց կուտայ, թէ ձեռքի տակ  գտնուող պաշարը հազիւ 5 որ բաւէ քաղաքին բնակչութեան, եթէ դուրսէն շուտով  արմտիք չհասնի:  

Եւ Ապրիլ 22-ին, այս նեղ կացութեան զարման մը գտնելու յոյսով, Ազգ.  Միութիւնը ժողովի կը հրաւիրէ Հայ ունեւորները ու յայտնէ, թէ պէտք ունի 1000  հնչուն ոսկե դրամի, պարէնի ու այլ անակնկալ կարիքներու համար: Ունդւորները  կը խոստանան հայթայթել սոյն գումարը:  

Արդէն մօտ մէկ ամիս է, որ կռիւ տեղի կ՝ունենայ եւ յաջողութիւնը Հայ զէնքի  կողմն է: Ապրիլ 25-ին Այնթապ կը հասնի պարենուրմսն կարաւանը եւ Հայ  կըռուոզները կը ստանան 130 պարկ ալիւր, 12 տիկ ձէթ, 10 հակ օճառ ու աղ: Այս  պաշարին դրամը հայթայթած էին Քիլիսի Ազգ. Միութիւնը, Հ.Բ.Ը. Միութիւնը եւ  Խորէն պէյ Նազարէթեան: Մաս մըն ալ պարէն ստացած են մասնաւոր անհատներ: 

42 

Ապրիլ 26-ին Քոլոնէլ Ֆլէ Սէնթ Մարի հետեւեալ յայտարարութիւնը ցրուած  է: «Այնթապի հայութեան — Այնթապի Հայ ժողովուրդին ցոյց տուած քաջութեան  համար իմ ջերմագին շնորհաւորութիւններս կ՝ուղղեմ ու երջանիկ եմ: Կը  շնորհաւորեմ իր կազմակերպական ոգիին եւ քաջասիրտ կորովին համար: Պէտք է  այժմ ցոյց տալ երկու յատկութիւններ, որոնք են անդորրութիւն եւ  պաղարիւնութիւն: Աստուած պիտի ապահովէ յաջողութիւնը: Ես պիտի  շարունակեմ իմ կողմէ ոգորիլ բոլոր ուժովս մօտ ամիսէ մը ի տեւող խռովման  վիճակէն զուրս գալու միջոցները գտնելու համար »:  

Ֆրանսական երկու թէնքեր, որոնք Ապրիլ 25-ին հասած էին, կը պտըտին  Թուրք թաղերը: Թուրքերը կը յանդգնին բահերով ու բրիչներով յարձակում գործել  անոնց վրայ, բայց հարիւրի չափ զոհ տալով փախուստի են դիմած:    

ՀՐԴԵՀ, ՌՈՒՄԲ ԵՒ ԱԿԱՆԱՄԱՐՏ  

Ապրիլ 27- Մայիս 25 դէպքերուն լրիւ ծանօթանալու համար այստեղ  կուտանք Գէորգ Պարսումեանի կազմած օրազդութիւնը, ուր արձանագրուած են  իրողութիւնները որը որին իրենց հակիրճ մանրամասնութիւններրով:  

Ապրիլ 27- Թրքական կրակը մինչեւ երեկոյ չդադրեցաւ այսօր մեր  դիրքերուն վրայէն: Գարագոլէն եւ Մուսուլլու փողոցէն միթրայէրի կրակ եւս  բացուեցաւ, որ շարունակեց մինչեւ ուշ գիշեր: Հազարապետ Նորմանի բանակին  վրայ եւս յարձակումներ անպակաս եղան:  

Ֆլի Սէնթ Մարիի մեկնումի լուրը ճշդուեցաւ: Իր յաջորդը՝ հազարապետ  Ապատի այսօր պտըտեցաւ մեր Զինարանն ու կարգ մը դիրքերը եւ իր հիացումը  յայտնեց մեր պատնէշ կանգնեցնել Քիւրդ Մահալլէսիէն մինչեւ Մարտին, ուր դիրք  բռնած էին Ֆրանս. զինուորներ: Այս նպատակին համար 400 բանուոր  տրամադրուեցաւ իրենց:  

Գ. շրջանի խմբապետ Տոքթ. Ն. Պաղտօեան կը պատմէ հետեւեալ դէպքը:  Քոլոնէլ Նորման կ՝այցելէ մեր կարգ մը դիրքերը, իր հետ ունենալով Ատուրը  եւ Ազգ. Միւթեան մէկ երկու անգամները: Երբ որ խումբը կ՝ուզէ մտնել շրջանի  սահմանէն ներս, թիկունքային անցքէ մը, հոն պահակ կեցող զինուորը, Ճորճ  Նազարեան, կ՝արգիլէ զանոնք, յայտարարելով որ առանց խմբապետի  արտօնութեան ոչ ոք կրնայ ոտք կոխել դռնէն ներս: Քոլոնէլին ընկերացող կեդրոնի  անդամները կը բարկանան պակակի վրայ եւ նոյնիսկ կը փորձեն զօրով ներս  մտնել, բաձց Նազարեան կ՝ընդդիմանայ եւ կը սպասցնէ զանոնք մինջեւ որ  խմբապետին կը հաղարդուի լուրը եւ ան կը փութայ ընդունելու այցելուները:  Քոլոնէլ Նորման գովասանքով կը շընորհաւորէ Տոքորը իր կռուողներու  զինուորական կարգապահութեան ու պարտաճանաչութեան համար:  Ապրիլ 28 Նորման ուժերը հեռացան: Ասիկա ազդանշան մը եղաւ կարծես  Թուրքերու համար, որոնք բուռն թափով ինկան մեր դիրքերուն վրայ:  Առտուընէ մինչեւ կէսորէ վերջ ժամը 2 Ֆրանս. դիրքերու դէմ կրակելէ յետոյ  ամէն կողմէ աննախընթաց կրակ մը բացին Թուրքերը մեր բոլոր դիրքերուն վրայ: 

43 

Ժամը 2.15ին քարիւղի եւ կուպրի գնդակներով հրդեհի տուին մեր հիւսիսայէն  դիրքերէն Քէնտիրճեաններու տան պալքոնը: Ժողովուրրը անմիջապէս գոյլերով  վազեց հրդեհի եւ սկսաւ փոխ վրէժի: Ամենէն առաջ կրակի տրուեցաւ  հանդիպակաց Թուրք դիրքը — Նաում Խայեաթի տունը: Թշնամիին սաստիկ  համաղարկին պատասխանեցինք ռումբերով միայն, որոնց տարափին տակ  ստիպուեցաւ իր գործունէութիւնը դադրեցնել այդ կողմէն: Անմիջապէս յետոյ  կրակի տուինք Մէարիֆի գազինօն:  

Ասոր իբր փոխհատուցում Թուրքերը վառեցին Արաբկիրցիներու աղօրիքն  հանդիպակաց գինետունը մեր հարաւ-արեւելեան կողմէն: Ալ կարելի չէր զսպել  կատաղած ամբոխն ու մարտիկները: Այսպէսով ժամը 6.30-ին հրդեհուեցան  Ջինարլը ճամիի կից Թուրան լուսանկարչատունը, յարակից տունը եւ վերջապէս  ժամը 10-ին, գիշերը Սուպուրճու Անդիլեաններու փուռը ու յարակից տունը, ուր  թշնամին ամուր դիրք բռնած էր: Այս բոլոր հրդեհներու մինջոցին ռումբերու որոտը  կը դղրդացնէր ամբողջ քաղաքը եւ կը խանդավառէր Հայ կռուողները, ինչպէս նաեւ  ամբողջ ժողովուրդը, որուն ուրախութեան չափ չկար: Կռիւէն յետոյ իմացանք որ  նոյն որը թշնամին բազմաթիւ զոհեր տուած էր մեր ռումբերուն: Անդիլեաններու  տան պատերուն վրայ տակաւին կը նըշմարուէին ուղեղի փակած մասեր,կ՝ըսէին  որ ռումբ մը հոդ 10 հոգիի մէջտեղը ինկած է:  

Այսօր ձերբակալուեցաւ Թուդք լրտես կին մը, որ ի միջի այլոց կը յայտէր թէ  Թուրքերը ստազած են 5 թնդանօթ:  

Ցաւալի է արձանագրել սա պարագան, թէ մինչ մէկ կողմէն Հայ  երիտասարդութեան մեծ մասը կուրծք կուտար թշնամիի գնդակներուն, միւս  կողմէն կարդ մը անձեր կը պատրաստուէին փախչիլ Ֆրանս. փոխադրութեան  զինուորներուն հետ, միասին առած իրենց պարէններու զէնքերը: Ազգ. Միութեան  ու Զ. Կ. Մ. ի դիմումներուն վրայ Քոլոնէլ Ապատի խոստացաւ յետ այսու արգիլել  այդպիսիները եւ անցագիր տալ միմիայն անոնց, որոնք Ազգ. Միութեան եւ Զ. Կ. Մ.  էն արտօնութիւն առած պիտի ըլլային: Իսկ այս անգամ փախչողները ետ կեցնել  անյարմար նկատուեցաւ նախորդ հազարապետ Ֆլի Սէնթ Մարիէն անցագիր  առած ըլլալնուն համար:  

Ապրիլ 29 — Այսօր ստացանք 3 վերջնագիր «Թուրք շրջանուն ուժերու  հրամանատար Սէյֆուլլահ» ստորագրութեամբ եւ Հայերու, տոքթ. Շէփըրտի ու  հազարապետե հասցէներով:  

Հայերուն կը գրէր. « Թուրք ազգին ներողամիտ ընթացքը չըլլայ որ վերագրէք  վախկոտութեան: Այնթապի հարիւր հաղարնոց թրքութիւնը կարող է զսպել ափ մը  ապստամբ հայութիւնը: 24 ժամուան միջոցին ձեր զէնքերը յանձնեցէք մեզ:  Հակառակ պարագային անխնայ պիտի պատժուիք, ինչպէս որ պատժուեցաւ  Մարաշ: Ձեր յոյոը մի դնէք Ֆրանսացիներու վրայ, որոնց կացութիւնը ձերինէն լաւ  չէ: Նորմանի բանակին կէսը կոտորուած եւ մնացորդն ալ փախուստի մատնուած է:  Լաւ է որ ձեզմէ հաւատարիմ քաղաքացիները զատուին ուղղակի  ապըստամբներէն, որպէսզի մեր զայրոյթին չենթարկուին:  

Տոքթ. Շէփըրտին կը գրէր. « Դուք միջնորդի դեր կատարեցէք մեր եւ  Ֆրանսացիներու միջեւ եւ ըսէք որ շուտով հեռանան, հակառակ պարագային  խստիւ պիտի պատժուին » Եւ կի հրահառանգէր տոքթորին, որ Ամերիկացի  ըլլալուն մասնակցելու չէ կռիւին: 

44 

Երրորդ վերջնագրով կը սպառնար Քոլոնէլին եւ 24 ժամ միջոց կուտար  հեռանալու: « Հակառակ պարագային անխնայ պիտի կոտորուիք, կը գրէր, ինչպէս  որ կոտորուեցան Ուրֆայի 400 զինուորները»:  

Ազգ. Միութիւնը բոլոր հոսանքներու ներկայացուցիչներէն ժողով մը  գումարելով հետեւեալ իմաստով պատասխան մը խմբագրեց «Մենք ապստամբած  չենք օսմ. կառավարութեան դէմ, այլ սոսկ ինքզինքնիս կը պաշտպանենք միլլի  շարժում անունով մեր վրայ յարձակող չէթէներու դէմ: Պատդաստ ենք մինչեւ մեր  վերջին շունչը կռուիլ եւ պաշտպանել մեր գոյութիւնը այս չէթէներու դէմ,  գոյութեան կը հակառակի մեր թագաւորը ինքն իսկ»:  

Այս պատասխանը չէր ղդկուած դեռ, երբ կէսօրին Թուրքեր սկսան  ռմբակոծել նախ Ֆրանսական դիրքերը եւ կէս ժամ յետոյ Հայ թաղերը: Առաջին  ռումբը ինկաւ Հայոց եկեղեցին, երկրորդը Ամերիկեան Հիւանդանոցի վրայ, յետոյ  Պալըգլըի եւ Ագեօլի, Թէթէ Պաշըի վրայ յաջորդաբար: Ունեցանք 1 զոհ եւ 10  վիրաւոր: Իսկոյն սկսան գործել Ֆրանսական թնդանօթները եւ լռեցուցին  թրքականները: Կատաղած Թուրքերը ասոր վրայ սկսան կրակի տալ մեր  հիւսիսային դիրքերը շարքով: Բայց բոլոր փորվերն ալ անյաջող անցան ռումբերու  տարափին շնորհիւ:  

Ապրիլ 30- Հակառակ Սէյֆուլլահի ըրած սպառանալիքին՝  

հրացանաձգութիւնը շատ թոյլ անցաւ այսօր: Ցերեկը շարժում Նկատելով Ջինարլը  Ճամիի մէջ՝ փըլցուցինք անոր գմբէթը եւ քանի մը ռումբեր նետեցինք մզկիթին մէջ:  Գիշերը գործածեցինք նաեւ հեղձուցիչ կազ ռումբերու հետ միաժամանակ, որոնցմէ  

ետք թէեւ կենդանութեան նշան չէր երեւեր մզկիթէն ներս, բայց չուզեցինք գրաւել  զայն աւելի չընդարձակելը համար մեր ճակատը:  

Այսօր Թուրքերը նորէն փորձեցին հրդեհել Պալիգլըի ճակատի բոլոր  խանութներն ու տուները, բայց չյաջողեցան շնորհիւ մեր արթուն եւ արագ  գործունէութեան, ինչպէս նաեւ ձեռնառումբերու անխնայ գործածութեան:  

Սէյֆուլլահի վերջնագրին տրուած պատասխանին վրայ ուրիշ գրութիւն մը  եկաւ Թուրքերէն փոխ-միւթէսարիֆ Սապրի ստորագրութեամբ եւ հետեւալ  իմաստով: « Ձեր ըսածին համեմատ չէք դադրած ոսմ. հպատակներ ըլլալէ: Ապա  ուրեմն 4 ժամուայ ընթացքին յանձնեցէք ձեր եւ վար առէք Ֆրանս. դրօշակները ձեր  տանիքներէն: Ուշացումը սուղի կը նստի ձեր վրայ »:  

Մայիս 1- Քիլիս մեկնող փոխադրութեան զօրաբաժինը պատճառ դարձաւ,  որ Թուրքեր աւելի յանդուգն դառնան: Բաւական ուժեղ յարձակումներ փորձեցին  գոլէճի եւ Մարտինի Ֆրանս. զինուորներուն վրայ, բայց թնդանօթի ու միթրայէղի  կրակներով ետ մղուեցան: Թուրքերը կրակ բացին նոյնպէս մեր բոլոր դիրքերուն  վրայ եւ սկսան հրդեհել Պալըգլըի ճակատի տուները: Ճարահատ այս անգամ մեր  ձեռքով հրդեհեցինք այդ ճակատի բոլոր տախտակեայ մասերը, որպէսզի  միանգամընդ միշտ ազատուինք հրդեհի վտանգէն: Այս անգամ թշնամին աչքը  դարձուց մեր հիւսիսային ճակատին կըրայ եւ սկսաւ սաստիկ  

հրացանաձգութեամբ զբաղեցնել մեր կռուողները ու հրդեհել Քէնտիրճեաններու,  Փաթանեաններու եւն. տուները: Ժողովուրգը սակայն վարժըւած էր այլեւս բոլոր  տեսակի կրակներու, ուստի վայրկենապէս կը հասնէր հրդեհի վայրը եւ կը մարէր  զայն: 

45 

Մայիս 2 — Այս առտու Թուրքերը սկսան ամէն կողմէ յարձակիլ Գոլէճի եւ  Մարտինի, Գուրպան Պապայի վրայ: Ժամը 11-ին սաստիկ ռմբակածութենէ մը  յետոյ Մարտինէն տեղացող Ֆրանս. գնդակներու տակ յանդուգն յարձակմամբ  գրաւիցին Գուրպան Պապան: Հոն գտնուող Ֆրանս. զինուորներէն ողջ մնացողները  ապաստանեցան Հայոց գերեզմանատունը: Թուրքերը կը պատրաստուէին  յարձակիլ Մարտինի վրայ եւս: Բայց ստիպուեցան Գոլէճէն բացուած թնդանօթային  կրակին տակ նահանջել ու պարպել Գուրպան Պապան եւս:  

Այս նահանջին վրայ կատաղած Թուրքերուն իրենց թնդանօթները  դարձուցին Հայ թաղերուն վրայ եւ արձակեցին 30-է աւելի ռումբեր, բայց  բարեբախտաբար կորուստ չունեցանք: Երեկոյեան դէմ կրակի տուինք նաեւ  Պալըգլըի մէջ միակ կանգուն մնացած ոսկերիչ Սրապիոնեաններու տունը:  

Գիշերը նորէն յարձակումներ եղան Գօլէճի վրայ: Հայ դիրքերու վրայ եւս  յարձակելու ձեռնարկներ կը զգացուէին, երբ սկսան գոռալ Ֆրանս. թնդանօթները: Ռումբերու, զէնգացիրներու եւ թնդանօթներու երկար գործունէութենէն յետոյ  ձայները դադրեցան կէս գիշերուան մոտ: Ֆրանսացիք աւելի քան 100 ռումբ  նետեցին քաղաքին վրայ: Կէս գիշերին ստացուդցան գրութիւններ նորէն Հայերու,  Ֆրանսացիներու եւ Տոքթ. Շէփըրտի հասցէներով, ստորագրուած Սէյֆուլլահի եւ  Գըլըճ Ալիի կողմէ:  

Հայերուն կ՝ըսէին: «Եթէ մինչեւ վաղը կէսօր Հայկական բոլոր դիրքերու վրայ  Թուրք դրօշակներ պարզելով անձնատուր չըլլաք, անխնայ պիտի ռմբակոծուին  բոլոր Հայ թաղերը»:  

Տոքթ. Շէփըրտին կը թելադրէին հիւանդանոցէն հեռացնել թէ Հայերը եւ թէ  Ֆրանսացիները: Իսկ Ֆրանսացիներուն կը հրամայէին մայիս 3 ժամը 12-էն առաջ  պարպել իրենց դիրքերը ու հեռանալ, հաւաստիացնելով որ ճամբան ոեւէ  յարձակում չպիտի կրեն:  

Մայիս 3- Հակառակ եղած սպառնալիքներուն ոեւէ յարձակում չեղաւ  ամբողջ ցերեկը: Գիշերուան ժամը 8.15-ին սաստիկ կրակով մը Թուրքերը  յարձակեցան Մարտինի եւ Գոլէճի վրայ, բայց Ֆրանսացիներու դժոխային կրակին  տակ նահանջեցին:  

Ազգ. Միութիւնը կառավարիչին գրութիւն մը ղրկեց սա բովանգակութեանբ:  Երկու երեք սպառնագիրեր ստացած ենք Սէյֆուլլահ եւ Գըլըճ Ալի  ստորագրութեամբ: Ներփակ կը ստանաք այդ գրութիւններուն պատճէնը: Մենք կը  փափաքէինք որ ճշդուէր անոնց իրաւասութեանց սահմանները եւ դիրքը ձեր  կառավարութեան մէջ: Մենք կը կասկածինք, որ անոնց տեղւոյս Թուրք  կառավարութեան ներկայացուցիչներ ըլլան: Եթէ այդ շէք կրնար ընել, մեզի ճամբայ  բացէք որպէսզի մեր կացութեան մասին ուղղակի խօսինք Բ. Դրան հետ:  

Ասոր սա լակոնական պատասխանը միշտ փոխ-կառավարիչ Սապրի  ստորագութեամբ:- Ձեր փափաքի գիտնալու համար թէ անիրաւութեան դէմ ղէն ի  ձեռին ծառացող ազգի մը հրամանատարները ո՞վքեր են՝ չեմ հասկնար: Ամէն անձ  ու ամէն ազգ ոեւէ ատեն իրաւունք ունի բողոքելու, էֆէնտիմ:  

Մայիս 5 — 10 — Թուրքերը ամէն որ ռմբակոծեցին Հայ թաղերը սպաննելով 10- է աւելի անմեղ մանուկներ ու կիտեր: Ֆրանսացիներ բնաւ չպատասխանեցին:  Փոխադրութեան զօրաբաժինը կ՝ուշանար, մինչ միւս կողմէն ուտելիքի ու  ռազմամթերքի պակասը կը սաստկանար: Արաբ սուրհանդակ մը մայիս 6-ին լուր 

46 

կուտար, թէ Ֆրանս. զինուորներ Քիլիսէն Սինէպ հասեր են, բայց ճամբան  չէթէներով բռնուած ըլլալուն համար հոդ կեցեր են օգգնական ուժեր սպասելով:  Միւս կողմէն սակային մայիս 7-ին օդանաւ մը կը տեղեկացնէր, թէ Քիլիսէն  զինուոր դուրս ելած չէ դեո: Ուրիշ օդանաւ մը նախապէս յիշուած սուլթանական  հրովարտակները բերաւ զորս ծրարներով նետեցինք Թուրքեր կողմը: Բայց  անմիջապէս անոնցմէ շատերը մեզ վերադարձուեցան պատըռուած եւ կարմիր  փաթթուած:  

Թնդանօթի ձայներ լսուեցան շարունակ: Կը կարծուի թէ շուտով կը հասնի  Ֆրանս. զօրասիւնը հաց եւ ռազմամթերք բերելով մեզի:  

Մայիս 12- Թնդանօթի ձայները աւելի խուլ կուգային այսօր: Կէսօրէ վերջ  եկաւ սաւառնակ մը, որմէ իմացուեցաւ թէ 1500 հոդիէ բաղկացած փոխադրութեան  զօրաբաժինը Քիլիս է վերադարձեր ճամբան չէթէներով բռնուած ըլլալուն համար:  Այս լուրը մեծ մտատանջութիւն պատճառեց Հայ ժողովուրդին: Ֆրանսացիներ  պադէնի նեղութեան առաջքը առնելու համար խոստացան մեզ 5000 քիլօ ալիւր  տալ առ մաս, ինչպէս նաեւ խոստացան ռազմամթերք եւս տալ:  

Սաւառնակը կը հաղորդէ նաեւ, թէ Նորմանի բանակը մեծ յաջողութիւն մըն  է շահեր Թուրքերու վրայ Ուրֆաի մոտ:  

Մայիս 13-14- Կռիւը փոխադրուեցաւ գետնի տակ: Մէկ շաբաթէ ի վեր  գոյութիւն ունեցող կասկածները, թէ թշնամին նկուղային աշխատանքներ կը տանի  Ջինարլը Ճամիի ճակատին վրայ, իրականութիւն դարձաւ: Շուտով մենք եւս  սկսանք նման աշխատանքի եւ բուռն թափով:  

Թուրքերը սակայն շատ կանուխ շարժած են եղեր, որով անմիջապէս սկսան  պայթուցիկներ զետեղել: Բարեբախտաբար արագ ետ քաուեգանք եւ 15 վայրկեան  յետոյ պայթումը տեղի ունեցաւ, առանց սակայն մեծ վընաս մը կարենալ  պատճառելու: Լէյլէկեաններու տան մէկ անկիւնը միայն: Մեր բացած խրամները  կոտրած էին պայթուցիկներու թափը:  

Իբր փոխադարձութիւն՝ մենք եւս ականներ փորելով հասանք մզկիթին  պատին ներքեւ եւ Ֆրանսացիներէ առնուած 10 հատ 75-նոց օպիւս ռումբեր  ղետեղեցինք հոդ: Թուրքերը լայն խրամներ բացած են եղեր մզկկիթին պատին  ամբողջ երկայնքը: Շուտով երկրորդ նկուղ մը բացինք, սակայն անոր պայթումը եւս  սպասուած արդիւնքը չտուաւ: Այս եւ յաջորդ օրերը միշտ խրամներ փորեցինք  վտանգաւոր դիրքերու առջեւ, որպէսղի անակնկալի չգանք: Թուրքերը իրենց  ղայրոյթը թափեցին Այնլէպէնի եղերքը գտնուող Քիւրքճեաններու ջրաղացին եւ  Սարքիս աղայի աղօրիքին վրայ ու հրդեհեցին զանոնք:  

Մայիս 15- Ցերեկը խաղաղ անցաւ: Գիշերը Թուրքերը մզկիթին գմբէթին  բացուածբէն հրդեհեցին Լէյլէկեաններու եւ յարակից Ֆախրիի տունը: Մեծ ճիգով  միայշն յաջողեցանք մարել կրակը: Հրացանի գնդակով մը խորտակեցինք կազ  սրսկելու խողովակը, որուն վրայ Թուրքերը մինչեւ կէս գիշեր կազի շիշերով  ջանացին նորէն բռնեցնել տուները, բայց ռումբերու կրակին տակ ստիպուեցան  հրաժարիլ: Թշնամին եւս ռումբեր գործածեց այս կռիւներուն միջոցին, սակաճն  անոնցմէ ոմանք ետ ինկան մզկիթին մէջ եւ հոն պայթեցան, իսկ ոմանք դուրս  ինկողներէն բնաւ չպայթեցան: 

47 

Մայիս 16- Հրդեհեցինք Սուպուրճուի մզկիթը, փայտաշէն մինարէն եւ  յարակից խանութները: Թուրքերը առատ ռումբ գործածեցին, ինչ որ կը նշանակէ  թէ նոր ռազմամթերք ստացած են մոտ օրերս:  

Կէս օրէն ետք ստացանք միլլի ուժերու հրամանատար Տէմիրթաշ  ստորագրութեանմբ յայտարարութիւն մը, որով կը յիշէր թէ վեց հարիւր տարիներէ  ի վեր Հայերը միշտ հաւատարիմ մնացեր են Թուրքերու հանդէպ, իսկ վերջիններս  ալ Հայերու հանդէպ միշտ բարեացակամ եղած են. « Ուստի, կ՝ըսէր, պէտք է  վոտահութեամբ յանձնուիլ միլլի կառավարութեան, հակառակ, պարագային  սովամահ պիտի ընեմ ձեզ»:  

Ֆրանսացիներու խոստացած 5000 քիլօ պարէնէն ստացանք 100 քիլօ 3  օրուան համար: Այս մթերքը անբաւական ըլլալուն Ազգ. իշխանութիւնը կը մտածէ  բըռնագրաւել ժողովուրդին ունեցած աւելորդ պաշարը:  

Անօթութիւնը ինքզինք ցոյց տալ սկսաւ այլեւս: Զինուորներուն տրուածը  հետեւալն է. առտուները երկ-երկու շերեփ ապուր, իսկ մնացած ժամերու համար  275 կրամ հաց եւ 75 կրամ չամիչ եւ կամ 150 կրամ պիստակ: Իւղ եւ ձէթ այլիւս  հազուագիւտ ուտելիքներ դարձած են, մանաւանդ առաջինը: Աղ ձեռք անցնելու  համար սկսանք փլցնել փուռերը եւ անոնց ներքեւ գտնըիող աղի հողը գործածել:  Կանաչ ուտելիք՝ սոխ, սըխտոր, բակլայ ճարելու համար գիշերանց մարդիկ սկսան  ղրկուիլ Այնլէպէնի շրջակայ բանջարանոցները, որոնք իրենց անձերը վտանգելով  կը յաջողէին քանի մը անգամ քիչ մը բանջարեղէն բերել: Ասոնց եկած որը ամէն  մէկ զինուորի կը տրուէր 7-8 բակլայ եւ կամ սոխ, մէկ սխտոր: Եւ տակաւին  զինուորները բախտաւորներն էին: Ժողովուրդը այդքանն ալ չէր կրանար գտնել:  

Մայիս 17-22- Հրացանաձգութիւնը միշտ շարունակուդցաւ, թէեւ ոչ սաստիկ  կերպով: Թուրքերը Ջինարլը Ճամիէն գործածեցին հին ձեւի հրենց րամազանի  թնդանօթն ալ, բայց ոեւէ վնաս չկրցան տալ: Ականնրու գործը միշտ առաջ  տարուեցաւ, մանաւանդ Պալըգլըի կողմը: Թուրքեր սկսան խումբ խումբ հեռանալ  թաղաքէն, իսկ Ֆրանսացիներ կը ռմբակոծէին զանոնք: Սաւառնակ մը մայիս 20-ին  լուր կը հասցնէր, թէ «շուտով Նորմանն ու տը Պիէովրը կ՝ազատեն ձեզ», իսկ 21-ին,  ուրիշ մը, Քիլիսէն 5000 զինուոր ճամբայ ելած են:  

Անօթութիւնը սակայն ամենէն տիրականն է: Ազգ. Միութեան երեք  անհատներէն ու Զ.Կ.Մ. էն կազմուդցաւ «Ազգ. Գործադիր Ատեան» մը եւ ամսու 18- ին գործի անցաւ բոնի գրաւելու ժողովուրդին քով եղած բոլոր ավելորդ  ուտելիքները:  

Մայիս 23- Գիշերանց Ֆրանսացիները գրաւած էին Գուրպան Պապա եւ Ազէզ  Եոգուշու դիրքերը, Գօլէճի շուրջ: Առտուն սաւառնակ մը լուր բերաւ, թէ տասը  ժամուան ընդհարումէ մը յետոյ Ֆրանսացիներ փախուստի մատնած են Գիլիսի  ճամբան բռնող չէթէները եւ շուտով քաղաք կը հասնին: Եւ իրօք կէսօրէն յետոյ  յառաջապահները հասան: Գիշերը ժամը 9-ին Թուրքերը վերջին յարձակում մըն ալ  ըրին Սամըրսագ թէփէսիէն, բայց անյաջող նահանջեցին: Գոլոնէլ Ապատի  տեսակցութիւն մը պահանջ Թուրք կառավարիչէն վազուան համար, նամակով մը:  

Մայիս 24- Փոխագրութեան զորաբաժինը հասաւ վերջիապէս, մեզ բերելով  15 թոնոյի մոտ արմտիք: Գիշերուան յարձակումներուն միջոցին 10 կառքեր  մնացած էին ճամբան, որոնցմէ 7-ը բերուեցան, իսկ 3-ը կարելի շեղաւ ազատել  Թուրքերու ձեռքէն: Ցերեկը ժամը 12-ին Ֆրանսացիներ յարվակումով գրաւեցին 

48 

Սամըրսագ թէփէսին եւ սկսան ռմբակոծել քաղաքը եւ շրջակաները անընդհատ:  Կ՝ըսուի թէ երէկուան կռիւը սուղի նստած է Թուրքերու վրայ: Հարիւրաւոր զոհեր  սուած են, որոնց մէջ բարձրաստիճան սպաներ եւս: Բայց ասոնցմէ աւելի մեզ  ուրախացնողը արմտքի ժամանումն է:  

ՅՈՎՍԷՓ ԲՈՐԲՈՍԵԱՆԸ ՆԱՀՏԱԿԿՈՒԹԻՒՆԸ  

1920, Մայիս10-ին, Քիլիսի ճամբուն վրայ կը նահատակուի Թուրք չէթէներու  ձեռամբ Յովսէփ Բորբոսեան: Դէպքը նկարրագրած է տոք. Լ. Գ. Տաղլեան, որուն  յուշերէն կը քաղենք այս եղեռնի մանրամասնութիւնները.  

« Շնորհիւ կարգ մը անձնուրացներու գործունէութեան, պարէն ու  զինուորներուն պիտոյք հալթայթուած էր Այնթապե կռուողներուն համար Հալէպի  մէջ եւ սընտուկներով փոխադրուած Քիլիս՝ Ամերիկեան Նպաստամատոյցի  ինքնաշարժերով: Փոխադրութիւնը մինչեւ Այնթապ կարելի պիտի ըլլար միայն  Ֆրանսացիներու միջոցաւ, որովհետեւ ճամբաներն ու անցքերը բռնոգած ըլլալով՝  շաբաթ մը առաջ Քիլիսէն մեկնող 3500 հոգինոց Ֆրանսական զօրասիւն մը չէր  կրցած անցնիլ ու նահանջած էր: 6000-նոց նոր զորասիւն մը պիտի մէհներ եւ պէտք  էր առիթէն ագտուելով սնտուկները փոխադրել: Իբր Նպաստամատոյցի անգամ  կրկնակի դիմումներուս վրայ յաջողեր էի արտօնութիւն ձեռք ձգել փոխադրութեան  պաշտօնեայի հանգամանքով Այնթապ երթալու:  

«Մայիս 10-ը չլուսցած զօրասիինը մեկնած էր Քիլիսէն ու 4-5 ժամուայ  ճամբայ կտրած, երբ նոյն օրը Հալէպէն եկած Ամերիկեան երկու ինքնաշարժերէն  մէկով մեկնեցանք Քիլիսէն, կ. ե. ժամը 2-ին: Մեր խումբը կը բաղկանար կեց հոգիէ.  Ամերիկացի մը՝ պ. Նըթսըն, որ կը վարէր ինքաշարժը (Հալէպի Նպաստամատոյցի  գանձակալը), Լուի Հէքիմեան, (պ. Նըթսընին թարդմանօգնականը), Յովսէփ  Բորբոսեան (Ազգ. Միութեան ներկայացուցիչը), ես եւ երկու Թուրք ոստիկաններ:  Նըթսըն, Հէքիմեան եւ ես Ամերիկեան զինուորական համազգեստով էինք, իսկ  Բորբոսեան հասարակ քաղաքացիի տարազով: Զօրասիւնը այդ որը պիտի գիշերէր  Գազանլը, ուր դիւրաւ մէկ ժամէն կրնայինք հաստիլ:  

« Կ՝աճապարէինք: Ինքնաշարժը կը թռէր. բայց ահա յանկարծ պայթիւն մը  լսուեցաւ: Մեր ինքնաշարժի մեքենան աւրուած էր: Տեղը վտանգաւոր էր, բայց պ.  Նըթսըն չէր կրնար վնասուած մասը գտնել եւ ինքնաշարժ վարելու մէջ ալ անփորձ  էր, իսկ մեր մէջ ուրիշ հասկցող ալ չկար: Հէքիմեան փոքր հասակէն Ամերիկա  գացած ու քսան տարի հոն ապրած ըլլալով Թուրքերէնը Ամերիկացիի յատուկ  շեշտով կը խօսէր, որով ոեւէ մէկը կրնար դիւրաւ խաբուիլ թէ Ամերիկացի է: Երկու  ոստիկաններն ալ իբր Ամերիկացի կը ճանչնալին զայն: Ուստի Հէքիմեան  ոստիկաններ մէկուն հետ մօտակայ Օյլամ գիւղը գնաց ձիաւորով մը Քիլիս լուր  հասցնելու:  

«Հէքիմեան հազիւ գիւղ հասած, ահա լսուեցան հըրացանի պայթիւններ: Քիչ  վերջ գնդակները կարկուտի պէս կե տեղային: Պաշարուած էինք: Վտանգը  անխուսափելի էր: Ճամբուն եզերքի խճաքարերուն ետեւ դիրք առինք: Ունէինք  հրացան մը ու մէզմէկ ատրճանակ: Կ՝ուզէինք կռուիլ, բայց ոչ ոք կ՝երեւար:  

« Քիչ յետոյ երկու հոգի դիմացի քարերուն տակէն ելնելով դէպի մեզ  մօտեցան: Անմիջապէս որ ոստիկանին մօտեցան, որ իմ թելադրութեամբ 

49 

թաշկինակը հրացանին ծայրը կապած ու ձայն տուած էր որ չկրակեն, սկսան  սաստիկ ծեծել ու զինաթափ ըրին: Ոստիկանը կը պոռար, թէ կեավուր չեն իր  բերած մարդիկը, այլ Ամերիկացիներ: Բորբոսեանը, որ զինուորական տարազ  

չունէր եւ անգլիերէն ալ չեր գիտեր, բոլորովին անդամալուծուած էր:    

«Արդէն մոտ 400 հոգիի չափ զինուոր ու չէթէ հաւաքուած էին զինաթափեցին  մեզ ու Բորբոսեանն ալ անխնայ ծեծեցին,իսկ ես կը պոռայի թէ «էմէրիգըն» եմ:    

« Մինչ այդ՝ Հէքիմեան հրացանաձգութիւնը լսելով վտանգը կը կռահէ, բայց  առանց պաղարիւնութիւնը կորսնցնելու կը ներկայանայ գիւղապետին իբր  Ամերիկացի եւ օգնութիւն կը ոստիկաններ կը պահանջէ կառավարութենէն:  

Գիւղապետը եւ Հէքիմեանին ընկերացող ոստիկանը ձիարշաւ յառաջացան  դէպի մեզ, իսկ չէթէները անմիջապէս խոյացան ոստիկաին վրայ ու սկսան  հարուածել «կեավուր» պաշտպանած ըլլալուն համար: Այս ոստիկանն ալ, թէ մենք  Ամերիկացիներ ենք:  

« Այս յայտարութիւնը իր ազդեցութիւնը ունեցաւ բայց վախնալով որ Քիլիսէն  զրահապատ ինքնաշարժ կուգայ ու գնդացիրի կրակ կը բնայ իրենց վրայ, յանկարծ  թողուցին ինքնաշարժը ու սկսան մեզ վազցնել դէպի ձորը: Անասելի չարչարանք էր  պէտք էր վազել խեղճ Բորբոսեան սաստիկ կը չարչարուէր:  

« Վերջապէս հասանք ձորակի մը մէջ: Յանկարծ «փաշան կուգայ» աղաղակ  փրթաւ: «Փոլատ» փաշան էր, այդ շրջանի Միլլի ուժերու հրամանատարը, չէթէս:  «Հարցաքններութիւնը սկսաւ: Մենք պնդեցինք թէ Ամերիկացի ենք:  Բորբոսեան ըսաւ թէ հիւանդութեան պատճառաւ Հալէպ մեկնած է եւ այժմ կը  վերադառնայ գիւղ,Փաշան համոզուած էր: Ձիէն վար իջնելով հրամայեց, որ մեզմէ  առնուած իրերը վերադարձնեն մեզ: Եւ վերադարձուցին բացի քանի մը իրերէ՝  ինչպէս լուսանկարի մեքենայ, երկու ատրճանակ, դիտակ եւն: Հրամայեց որ ձի  բերեն ու մեզ բանակատեղի տանեն, իսկ ինք Բորբոսեանի հետ պիտի երթար ուրիշ  ճամբով ու առտուն հասնէր մեզ: Խեղճ Բորբոսեանը կորսուած էր, մեզմէ զատելով  պիտի սպաննէին զայն: Եւ սպաննեցին:  

«Առտուան ժամը 2-ին բանակատեղի հասանք: Մեզ հարցաքննեցին  դարձեալ: Վերջապէս եկաւ փաշան: Կը սպասէի որ կեզծինքը բացուէր ու իմ  ինքնութիւնս երեւան գար, բայց ոչ, փաշան խաբուած էր: Պատմեցինք փաշային թէ  ինչպէս ամիս մը առաջ նոյն ճամբուն վրայ ուրիշ երկու Ամերիկացիներ՝ Ճանսին ու  Փէրի իւժդժօրէն սպաննուած էին եւ թէ սոյն դէպքը ինչ գէշ արձագանգ տուած էր  Ամերիկայի մէջ: Փաշան առարկեց թէ այդ Ամերեկագիները սպաննողները Հայեր  էին, որոնք հարիւրաւոր խեղճ Թուրքեր ալ սպաննեցին: Իսկ դուք մը՝ վախնաք: Եւ  հրամայեց վերադարձնել մեզ մեր թուղթերը եւ միւս իրերը: Ըըաւ նաեւ որ  Բորբոսեանը ողջ է, քիչ յդտոյ հոս պիտի գայ, բայց յայտնապէս կը ստէր:  

«Եւ ահա կէս ժամ ետք Հէքիմեան կը հասնէր ձիաւոր պահակներու  ընկերցութեամբ: Փրկուած էինք: Եւ շուտով արդէն ճամբայ ելած էինք դէպի Քիլիս,  բայց, աւա՝ղ, խեղճ Բորբոսեանը տարած ու անգթօրէն նահատակած էին:  

«Հետեւեալ որը կէսօրին Ֆրանսական զօրասիւնը ետ կուգար Քիլիս չէր  կրցած թրքական շզթան ճեղքել ու Այնթապ մտնել»: 

50 

ԼՔՈՒՄ ԵՒ ՀԻԱՍԹԱՓՈՒԹԻՒՆ  

Մայիսի վերջերն է: Նոր ժամանած Ֆրանսական ուժեր կը պատրաստուին  վերադառնալու եւ Քոլոնէլ Ապատի կը յանձնարարէ, որ այս անգամ գէթ 5000 հոգի  հեռանայ քաղաքէն Ֆրանսացիներու հետ, որպէսզի պարենաւորման նեղութենէն  ազատի: Հեռանալու համար փոխադրութեան միջոցներ ալ կը պակսիկ:  

Այս լուրը ցնցած է հայութիւնը: Իրարանցումը ծայր տուած: Երկու ամիս  անընդհատ կռուիլ՝ փախչելո՞ի համար ի վերջոյ: Այնթա՞պն ալ պիտի արժանանայ  Մարաշի բաղգին:  

Ազգ. Միութիւնը կը գումարէ խառն ժողով, ուր ծանր սրտով ու յուսաբեկ  որոշում կը հանուի անցագիր տալ 2000 գաղթականներու, եւ 1000 որբերու եւ 200  ալ ինքնապաշտպանութեան անընդունակ տեղացիներու: Մայիս 25-ի երեկոյեան  մօտ 4000 հոգի հաւաքուած է Զէրտալըլըգի մէջ: Թուրքեր թնդանօթի 3 ռումբ կը  նետեն այս բազմութեան վրայ, բայց բարեբաղդաբար ռումբերը չեն պայթիր:  Ֆրանսացիները, փոխագարձելով կրակը, կը լռեցնեն թրքական թնդանօթները:  

Կէս գիշերին ճամբայ կ՝իյնայ փոխադրական զօրաբաժինը, հետն ալ  խմբապետներու եւ տասնապետներու հըսկողութեան տակ հազարապետ Պիէօվրի  հրամանին:  

Ապատի կը հրամայէ յաջորդ փոխադրութեան համար պատրաստել 5000  հոգի եւս, քանի մը օրէն: Այս ընթացքով երրորդ փոխադրութեան Այնթապ կը  պարպուի Հայութենէն:  

Ընդհանուր յուսաբեկութիւնը սաստկացած է: Ժողովուրդը է թափած ու  ծախու է հանած իր «աւելորդ կարասինեէը», ինչ որ չի կրնար փոխադըրել: 1915-ի  տարագրութեան տեսարանը կը պարզուի միայն սա տարբերութեամբ, որ այս  անգամ Թուրքեր չկային չնչին գիներով գնելու Հայեէու ինչքերը:    

Երկու որ յետոյ, Մայիս 27-ին, սաւառնակով Այնթապ կը ժամանէ զօր. տը  Լամօթ, լուր բերելով թէ գաղթողները ապահով այս երկոյ կը հասնին Քիլիս, թէ  Ճիհանէն մինչեւ Մարտին՝ այս շրջանը Ֆրանսացիներուն տրուած է եւ թէ  վախնալու բան չկայ: Գաղթի միակ պատճառը պարենաւորման դժուարութիւնն է:  Զօրավադը կ՝այցելէ Լատինաց վանքը ու Հայկական դիրքերը եւ գոհունակութիւն  կը յայտնէ տեսնուած պատրասութիւններուն համար: Իսկ Զ. Կ. Մ.ը,  նախատեսելով որ նոր կռիւներ անխուսափելի են, կը ձեռնարկէ կազմելու  ինքնապաշապանութեան երկորդ գիծ մը՝ պատնէշներու ետին:    

Յաջաորդ որը հասնող սաւառնակէ մը Ազգ. Միւթունը կ՝իմանայ, թէ Զօր.  Կուրոյի ներկայացուցիչը Էնգարա է գացեր եւ 20օրուան զինադադար մըն է կնքեր  Մ. Քեմալի հետ: Այս զինադադարի պայմաններէն մին է Այնթապի պարպումը:  Ֆրանսացինները կը ջանակ գաղտնի պահել այս կէտը Հայերէն:  

Մայիս 29-ին դարձեալ Այնթապ կը ժամանէ սաւառնակով Զօր. տը Լամօթ եւ  Քոլոնէլ Ապատիի ընկերակցութեամբ կ՝այցելէ Հայոց զինարանը, ինչպէս նաեւ 

51 

Ազգ. Միւութեան: Հոն կը յայտնէ, թէ զինադադար առաջարկուած է Մ. Քեմալի  կառավարութեան, բայց ժողովուրդը պատճառ չունի վախնալու, քանի որ եթէ  Թուրքերը մերժեն Ֆրանսական պայմանները, իրենք պատրաստ են կռիւը  վերսկսելու: Զինադադարի պայմաններէն մէկն ալ է Հայերու պարենաւորումը  Թուրքերու կողմէ, զինդադարի տեւողութիւն: Եթէ Թուրքերը ընդունին Ֆրանս.  առաջարկները, արտադաղթը պիտի դադրի:  

Նոյն որն իսկ, կէսօրէ ետք, Ֆրանս. զինուորական կեդրոնատեղին կ՝այցելեն  Թուրք պատուիրակները՝ միւթէսարըֆ Ճէլալէտտին եւ « Այնթապի զօրահաւաք  մարմնի նախագահ» Իրֆան պէյ, բանակցելու համար զինադադարի  պայմաններուն շուրջ:  

Երեկոյեան Ֆրանսացիները Հայերուն կը ղրկեն հետեւեալ գրութիւնը. «  Թշնամութիւնները պիտի դադրին Մայիս 29-30 կէս»: Այս հրամանագիրը  ստորագրած էին Այնթապի շրջանի զինուորներու հրամանատար Քոլոնէլ Մ.  Ապատի, միւթէսարըֆ Ճէլալէտտին եւ հազարապետ Իրֆան պէյ:    

Այս հրամանը Զ. Կ. Մ. ի կողմէ կը հաղորդուի բռլով դիրքերուն:    

Յաջորդ որէն իսկ թշնամութիւնները գէթ ժամանակաւորապէս դադրած են:  Թուրքերը դուրս կուգան բանջարաոցները, նոյնիսկ Հայերու մօտ գալով կը  խօսակցին:  

Գոլոնէլ Ապատի իր մօտ կը կանչէ Ազգ. Միութենէն եւ Զ. Կ. Մ.էն  ներկայացուցիչներ ու կը յայատնէ անոնց, թէ ըստ կնքուած զինագադարի իրենք  պարտաւոր են ձգել քաղաքամէջի դիրքեր, ինչպէս նաեւ Մարտինը ու քաշուիլ  Գոլէճ: Այս պայմաններու տակ՝ Հայերուն կը մնայ ընտրել: գաղթե՞լ թէ մնալ իրենց  տեղերը, ենթակայ միլլի իշխանութեան:  

Կը թուի թէ սխալ հասկացողութիւն մը կայ Ֆրանսացիներու եւ Թուրքերու  միջեւ: Թուրքեր կը պնդեն, թէ Մ. Քեմալ իրենց յայտնած է, թէ Ֆրանսացիներ պիտի  թողուն ու հեռանան ոչ միայն Քաղաքամէջէն, այլ ամբողջ քաղաքէն, իսկ  Ֆրանսացիներ կը պնդեն թէ իրենց հրամայուած է պարպել միմիայն քաղաքամէջի  դիրքերը:  

Հայերու վիճակը անել է: Եթէ Ֆրանսացիները ամբողջապէս չհեռանային  իըկ, բաւական էր որ պիտի լըքէին քաղաքամէջը եւ դիւրութիւն տային Թուրքերուն  անցնելու Հայ պատնէշներէն ու հաստատուելու Հայերու մէջ: Ի՞նչ ընել այս  կացութեան առջեւ:  

Ազգ. Միութիւնը երեկոյեան մինչեւ ուշ գիշեր կը գումարէ կարեւոր  խորհրդաժողով եկեղեցւոյ մէջ 100 Հայ երեւելիներու հետ միասին, իսկ ժողովուրդը  խռնուած բակը՝ որոշման կը սպասէ անձկանօք եւ անհնարին գտնելով վճռական  եզրակացութեան մը յանգիլ, ժողովականները յարմար կը նկատեն միայն 

52 

յառաջիկայ փոխագրութեան հետ քաղաքէն հեռացնել կարելի եղածին չափ շատ  մարդ:  

Մայիս 31-ին առաւօտուն Ազգ. Միութիւն եւ Զ. Կ. Մ. ի ներկայացուցիչներ  հետեւեանք բանաձեւը կ՝առաջարկեն Քոլոնէլ Ապատիին՝ իբր հետեւանք  գիշերուան խորհրդակցութեան. — պահպանել սթաթուքուօն եւ պարենաւորել  Հայերը: Հակառակ պարագային պարպել ամբողջ Հայ Այնթապը՝ 3  փոխադրութեամբ: Քոլոնէլը անհնարին կը նկատէ սթաթթուքուօի պահպանումը,  զայն նկատելով խախտում կնքուած զինադադարի պայմանին. իսկ չափազանց  դժուար է 3 փոխադրութեամբ տեղափոխել ժողովուրդը, քանի որ փոխադրական  միջոցներ կը պակսին: Ինք կրնայ շատ սահմանափակ թիւով կառքեր միայն  տրամադրել, իսկ ժողովուրդը պիտի գաղթէ հետիոտն ու գոյքերը լքած, ինչ որ  խիստ անպատեհ է:  

Ժողովուրդը փոթորկուած է: Յուսալքում, շուարում, անորոշութիւն:    

Գիշերը Ազգ. Միութիւնը դարձեալ նիստի կը հրաւիրէ յարանուանութեանց  ու կուսակցութեանց ներկայացուցիչները եւ Զ. Կ. Մ.ը, ուր կը հանուի հետեւեալ  բանաձեւը. «չլքել մեր պատնէշները, թոյլ չտալ որ Թուրքերը մտնեն Հայ  թաղամասը: Գաղթը արտօնել միայն անոնց, որոնք ոեւէ կերպով օգտակար չեն  կրնար ըլլալ ինքնապաշտպանութեան»: Այս որոշումը կը տրուի գիտնալով  հանդերձ, որ երբ ընդհարումը սկսէր Թուրքերու հետ, Ֆրանսացիներ բոլորովին  չէզոք պիտի մնային:  

Ժողովրդի մէջ զանգուածային գաղթի պատրաստութիւնը մեծ  

համեմատութիւններ առած է: Շատեր անտեղեակ էին տրուած որոշման ալ չէին  հաւատար անոր գործնականութեան: Տիրող կարծիքը այն էր, թէ արտագաղթը  անխուսափելի էր: Այս անելէն դուրս զալու համար Ազգ. Միութիւնը կը դիմէ  ժողովրդի ազատ կամքին — հանրաքուէին:  

Եւ Հայութիւնը, յունիս 1-ին, կէսորէ ետք կը համախմբուի բողոքականներու  Ա. եկեղեցիին մէջ, արտայայտելու իր վճիռը: Տեղի կ՝ունենան յուումնալից  վիճաբանութիւններ: Զ. Կ. Մ.ի կողմէ Ատուր Լեւոնեան կը խօսի կրակոտ ճառ մը,  յորդորելով ժողովուրդը որ չգաթէ: Հ. Ներսէս քհնյ. կը կարդայ նոյնիմաստ գրութիւն  մը Հ. Յ. Դ. կամիտէի կողմէ: Ի վերջոյ միաձայնութեամբ որոշում կը կայանայ  չգաղթել, արգիլել ոեւէ մինչեւ վերջին շունչ: Մեկնելու արտօնութիւն տալ միմիայն  ոչ — տեղացի Հայերու:  

Այս վճռական որոշումը մեծ գոհունակութիւն առաջ կը բերէ ժողովրդի մէջ:  Յուզումը վերջ է գտած, ժողովուրդը հոգեպէս վերանորոգուած: Փողոցները  անմիջապէս կը մաքրուին տնային կարասիներէ ու անդորրութիւնը կը  վերահաստատուի: Արտօնութիւն կը տրուի գաղթելու միայն Ամերիկացիներու  պաշտպանութեան տակ գտնուող 1000 որբերու եւ 400 ոչ-տեղացի Հայերու: Գիշերն  ի բուն Հայ պահակները կը շրջին, որ ոչ ոք փախուստ չտայ:  

Բայց պարէնի նեղութիւնը սուր է: Մասնաւոր դիմումի վրայ Քոլոնէլ Ապատի  արտօնութիւն կուտայ, որ Հայերը հնձեն մօտակայ ոսպի արտերը, յուսալով որ 20-

53 

25 քիլէ արդիւնք կը ստացուի: Իսկ անդին, Յունիս 8-ին, Ֆրանսացիները կը  պարպեն քաղաքամէջը, բայց Հայերը անմիջապէս ու անյապաղ կը գրաւեն անոնց  լքած դիրքերը:  

Օր մը առաջ Այնթապ հասած էր Ֆրանս. Բ. զօրաբաժնի սպայակոյտի  անդամներէն հազարապետ Թոթ, որ կը տեսակցէր Իրֆան պէյի հետ զինադադարի  պայմաններու գործադրման շուրջ: Թոթ կը թելադրէ Ազգ. Միութեան, որ երեկոյեան  

ժամը 11-ին երթան Թուրքերու մօտ ու համաձայնութեան եզր մը գտնեն, քանի որ  ուրիշ ելք չունին:  

Որոշեալ ժամուն Հայ պատգամաւորներ կը տեսակցին Թուրքերու հետ  Պալըգլը Քիւրքճեաններու տան մէջ: Թուրք ներկայացուցիչներն են միւթէսարըֆ  Մահմուտ Ճէլալէտտին, միլլի ուժերու հրամանատար Սէյֆուլլահ, Իզտիրապ  զատէ Ճէլալ Քատիր, Ուրֆալի երեսփոխան Շիւքրի եւն:  

Թուրքերու երկար յառաջաբանէ մը ետք կը յայտնեն, թէ ամէն կերպով  կ՝ապահովեն Հայոց ինչքը, կեանքն ու պատիւը, եւ կ՝առաջարկեն անմիջապէս  իրենց յանձնել Ֆրանսացիներու պարպած դեղին հիւանդանոցը ու Պէյազին խանը,  որոնք կը գտնուէին Հայերու եւ Ֆրանսացիներու մինջեւ: Հայ ներկայացուցիչները  մինչեւ երեկ ժամը 6 պայմանաժամ կ՝առնեն, որ կարողանան ժողովրդի կարծիքը  առնել: Վերադարձին, տեսնելով որ անհնարին է մինչեւ ժամը 6 որոշ պատասխան  տալ, կը դիմեն տոք. Շէփըրտի միջնորդութեան, որպէսղի ապահովէ 24 ժամուան  պայմանաժամ մը: Տոք. Շէփըրտ կ՝երթայ Թուրքերու մօտ եւ անյաջող կը  վերադառնայ:  

Ասոր վրայ կը գումարուի մեծ ժողով բողոքականներու Ա. աղօթարանին մէջ,  ուր կ՝որոշուը որ Ազգ. Միութիւնը, Զ. Կ. Մ.ը, Եմթիզաճ Քոմիսիոնը եւ քաղ.  կուսակցութիններու մէկ մէկ ներկայացուցիչ լիազորութիւն ունենան յարմար  որոշման մը յանգելու եւ համաձայնելու Թուրքերու հետ:  

28 հոգիէ բաղկացած այս մարմինը կ՝որոշէ ամենէն առաջ ապահովել 24  ժամուան պայմանաժամը, որուն համար ամբողջ կազմով կը տեսակցի Թուրքերու  հետ ու կը յաջողի: Գիշերը, սակայն, չկրնալով ըստ էութեան լուծում մը տալ, 28-  երու ժողովը կ՝որոշէ դարձեալ դիմել ժողովրդի կամ քին:  

Եւ Յունիս 9-ի առաւօտուն ժողովուրդը նորէն կը հաւաքուի  

բողոքականներու Ա. աղօթարանին մէջ: Վիճաբանութիւններու ընթացքին, սակայն,  յանկարծ Քոլոնէլ Ապատիէն հրահանք կուգայ, թէ անմիջապէս պէտք է որ Ֆրանս.  դրօշները վար առնուին տուներու վրայէն: Ժողովուրդը, դառնութեամբ լսելով, այս  հդամանը, կը լիազօրէ 28-երու ժողովը «յարմարգոյն» եզրակութեան մը յանգիլ:    

Ժամը 11-ին դարձեալ ժողով աղջկանց գոլէճի մէկ սենեակին մէջ: Արդէն  ժողովուրդը անօթի է ու լքուած Ֆրանսացիններէն: 28-երու ժողովը ճարահատ  կ՝որոշէ յանձնել պահանջուած երկու դիրքերը հետեւեալ պայմաններով Ա. 

54 

Հալէպէն պէտք է գայ մինջեւ այդ՝ Հայերը կը մնան իրենց դիրքերու մէջ: Բ.  Թուրքերը դիւրութիւն պիտի տան, որ Հայեր պարէն հայթայթեն:    

Առանձին պատգամաւորութիւն մը այս պայմանները կը տանի Թուրքերուն,  որոնք կ՝ընդունին առանց վերապահումի: Նոյն որն իսկ, կէսորէ ետք, արդէն  Թուրքերը 200 չէթէ տեղաւորած էին հիւնդանոցին ու խանին մէջ:    

Այսպէս՝ ինքապաշտպանութիւնը մտած է այսուհետեւ նոր հունի մինակ մը  մէջ: Հայ ու Թուրք կանգնած են իրարու դէմ մինակ, իսկ Ֆրանսացինները  բոլորովին յուսախաբած են ափ մը Հայութիւնը:  

Նոյնիսկ զինեալ նահանջի տրամադրութիւններ ծընած են կռուողներու մէջ  իսկ: Եւ Զ. Կ. Մ.ի շէնքին մէջ աղմկալից ժողով է՝ առաջքը առնելու այս  տրամադրութեանց: Ներկայ են Ազգ. Միութեան եւ Զ. Կ. Մ.ի անդամներն ու  պաշտօնեաները, խմբապետները իրենց օգնականներով, Տ. Ներսէս եւն., որոնք  իրենց յորդորներով կը յաջողին մարել կիրքերը եւ հանդարտեցնել յուզումը:    

Գիշերը Զ. Կ. Մ.ը կը ցրուէ իր պատրաստ զինամթերքը կուսակցութեանց  միջեւ, որպէսզի կարենայ պարպել մինչ այդ կեդրոն ճանչցուած Կարուճ աղայի  տունը: Երկու բաժին կը տրուի Դաշնակցականներուն, մէյ մէկ բաժին՝  Ռամպավարներուն ու Հնչակեաններուն: Զինարանը եւս կը տարտղնուի ու ամէն  մարդ տուն կը տանի իր գործիքները:  

Այսպէսով կը վերջանայ Այնթապի գոյամարտի առաջին շրջանը, ուր  կռուողները բոլորն ալ ցոյց կուտան անսպասելի պաղարիւնութիւն ու քաջութիւն:  Օրինակելի էր Զ. Կ. Մ.ի անդամներու արիութիւնը, որոնք գրեթէ միշտ անձամբ  ղեկավարած են բոլոր նշանակելի կռիւները: Նոյնքան զմայլելի է պատանիներու եւ  մանուկներու դերը իբր թռուցիկ, իբր քար կրող բանուոր եւն.: Շատ մը փոքրիկներ  վէճ յարուցած են մեծերու հետ խոշոր քարը իրենք շալկելու համար:    

Անսովոր էր նաեւ կարգամահութիւնը, հակառակ ամէն տեսակե  զրկանքներու: խման ու կռուազան գասակարգը, էշպահ թագըմը անունով ծանոթ  Այնթապի մէջ, ինքն էր որ կը հսկէր օրինապահութեան:  

Անօթութիւնը, մայր բոլոր չարիքներու, հնարաւոր եղաւ հեռու պահել  ինչքան որ մարդկայնօրէն կարելի էր, արդար բաշխումի հետեւանքով: Աւելի քան  10,000 հոգի Պարենաւորման Յանձնախումբէն ստացած են կենսամթերք:    

Կռիւներու այս շրջանին Հայութիւնը տուած է 23 նահատակ եւ նոյնքան մըն  ալ վիրաւոր:  

55 

ԶԻՆԱԴԱԴԱՐ  

ԹՈՒՐՔԵՐՈՒ ՀԵՏ ՄԻՍ ՄԻՆԱԿ 

Հայեր ու Թուրքեր այլաւս իրարու թաղերը կ՝այցելեն: Միւթէսարըֆը եւ  Ճէլալ Գատրի ճառեր կը խոսին բողոքականներու Ա. ժողովարանին մէջ  հաւաքուած բազմութիւնը, հոլովելով դարձեալ 600 տարիներու բարի  դրացնութիւնը եւ յարելով որ վերջին տարիներուն սեւ կանու մը անցած ու  ատելութիւն է սերմանած Հայերնակից երկու ժողովուրդներու միջեւ, թէ պէտք է  այսուհետեւ հաւատք ունենալ Մ. Քեմալի եւ Ազգ. Մեծ Ժողովի պաշտպանութեան  վրայ ու նոյնիսկ գործակցիլ անոր: Այս բոլորէն ետք պահանջ կը դնեն, որ իրենց  յանձնուին Ագեոլի մզկիթը եւ Գոզանլըի պահականոցին դիրքերը: Յաջորդ օրն իսկ  այս երկու կայանները կը յանձուին Թուրքերուն:  

Օր մը վերջն ալ պահանջ կը ներկայացնեն, որ իրենց յանձնուին  Պարսումեան վարժարանը հարաւէն, Գալուստեաններու տունը հիւսիւսէն եւ Ալի  Ճէնանի պէյի տունը կեդրոնէն: Ազգ. Միւթիւնը կը վերանի: Արդէն պաշարուած էր  Հայ Այնթապը չորս կողմէն: Այս վերջին պահանջին գոհացում տալ պիտի  նշանակէր ամբողջովին անձնատուր ըլլալ: Թուրքերը, մոռցած իրենց քանի մը օր  առաջուան խոստումները, սկսած էին դառնալ անսանձ ու անզուսպ:  

28-երու ժողովը նիստ կը գումարը, բայց դժուար է եզրակացութեան մը  յանգիլ: Ազգ. Միութիւնը գրեթէ ձեռնթափ եղած է գործէ եւ շուրջը կը տեսնէ  զարմանալը անտարբերութիւն մը: Տիրող տեսակէտը այն է, թէ անկարելի է  խուսափիլ բաւարարելէ այս պահանջները, քանի որ փաստօրէմ Զ. Կ. Մ. ալ  ձեռնթափ եղած է եւ դիրքերն ալ արդէն պարպուած են:  

Եւ ահա, այս բաղդորոշ, Հ. Յ. Դ. կոմիտէն կը հրաւիրէ խմբապետական ժողով ու խնդիրը կը դնէ այնտեղ: Ներկայ են նաեւ Զ. Կ. Մ.ի եւ Ազգ. Միութեան Դաշնակցական ներկայացուցիչները: Միաձայնութեամբ որոշում կը տրուի մերժել Թուրքերու այս պահանջները, նկատելով որ եթէ Թուրքերը գէշ դիտաւորութուն մը ունին, աւելի դիւրաւ կրնան իրագործել զայն այս դիրքերուն տիրանալով, իսկ եթէ չունին, անտեղութիւն մը չկայ այս դիրքերը չյանձնելուն մէջ: Անհրաժեշտ էր միաժամանակ լուր տալ կռուողներուն, որպէսզի պատրաստ հսկէին դիրքերու մէջ ոեւէ հաւանականութեան առջեւ յանկարծակիի չգալու համար: Ազգ. Միւթեան ներկայացուցիչ Յ. Տէր Մելքոնեան կ՝ազդարարը լաւ կշռել այս յանդուգն քայլին հետեւանքները, գործի անցնելէ առաջ: Ասոր վրայ կը հրաւիրուի կուսակցական ընդհանուր ժողով, գիշերը: Հոն խնդիրը լայնօրէն կը պարզէ Տէր Մելքոնեան կը խօսի նաեւ յայտնի Դաշնակցական ղեկավար Թաթուլ Քիւփէլեան: Այստեղ եւս միաձայնութեամբ որոշում կը տրուի մերժել Թուրքերու պահանջը եւ վերականգնել պատնէշները ի պահանջել հարկին: Խնդրին ծանրակշիռ հանգամանքը նկատի ունենալով, սակայն, յարմար կը նկատուի դարձեալ հաւաքուիլ յաջորդ որը անդրադառնալ հարցին:

56 

Յունիս 14: Նորէն Հ. Յ. Դ. ժողով: Կը վերահաստատուի գիշերուի որոշումըԿը Թելադրուի կոմիտէին կազմել միջկուսակցական մարմին մը եւ ձեռք առնել ինքնապաշտպանութեան գործը: Եւ անմիջապէս կը հրաւիրուին Հնչակեան ու Ռամկավար երուքական ներկայացուցիչներ, որոնք համամիտ կը գտնուին տրուած որոշման ու առնուելիք քայլին: Այստեղ կ՝որոշուի ինքնապաշտպանութեան ղեկավարութիւնը կազմել Զ. Կ. Մ. ի բացակայ երկու անդամներու վրայ բարդելով երեք կուսակցութիւններէն մէկական անձ

Մինչ այդ՝ արդէն կռուողներէն մաս կը նորէն բըռնած էին իրենց դիրքերըԱսկէ սթափած՝ Զ. Կ. Մ.ի երկու ղեկավարները իրենք ալ հրաւիրած էին խմբապետական ժողով եւ զբաղած Թուրքերու պահանջով: Միջկուսակցական մարմին հրաւէդը ստանալով Ատուր Լէւոնեան կը փութայ Դաշնակցութեան ակումբը, ուր կը յայնէտ թէ իրենք ալ կը խորհրդակցէին այդ խնդրին վրայԱյսպէսով կը վերակազմուի Զ. Կ. Մ.ը, նախկին կազմին վրայ աւելցնելով Հնչակեան եւ Ռամկավար մէկական ներկայացուցիչ, ընդամէնը հինք հոգիՇուտով լուրը կը տարածուի: Բոլորր գոհ են: Դաշնակցութեան նախաձեռնութիւնը անգամ մը եւս ելք գտած է ծանր կնճիռէ մը: Զ. Կ. Մ.ը կ՝անցնի գործի: Կը մերժուի թըրքական պահանջը

Յաջորդ որը Թուրքերու Եելտըրըմ Թապուրին ճաշի կը հրաւիրէ ԱտուրըԱւետիսը, Ֆըստըգճեանը եւայլն: Այնտեղ՝ փոխադարձ ճառեր նոյն յաւիտենական յանկերգով: Հայեր եւս կը փոխադարձեն ճաշի հրաւէրը

Մինչեւ Յուլիս 19 ոչ մէկ նշանակալից դէպք: Ֆըրանսացիներ կը պարպեն  Գուրպան Պապան եւ Մարտին որբանոցը: Միւս կողմէ Թուրքերը կը ներկայացնեն նոր պահանջ մը, թէ իրենց յանձնուին Սարը Խասթախանէի եւ Պէյազի խանի շուրջ գտնուող տուները: Հայերը կը մերժեն, պատճառաբանելով որ եթէ Թուրքերը կ՝ուզեն ապակով ճամբայ ունենալ իրենց երկու դփրքերուն միջեւ, կրնան տուներուն առջեւէն պատ մը քաշել, որուն Հայերը ոչ մէկ արգելք կը յարուցանենմանաւանդ որ Ֆրանսացիններու ի նպաստ գործելու երբեք նպատակ չունին

Այս միջոցին է, որ կ՝անյայտանայ Թէճիրեան անուն Հայ երիտասարդ մը,  որուն դիակը կը գտնուի Յունիս 24-ին հրէաներու գերեզմաններուն մէջ:  Կառավարութիւնը կը ձերբակալէ ոճրագործներէն երկու հոգի իբր թէ մահուան  դատապարտելու, բայց ի վերջոյ ազատ կ՝արձակէ զանոնք, քանի մը շաբաթ յետոյ:  

Թէեւ Հայերու հանդէպ Թուրքերու վերաբերմունքը սիրալիր է դարձած, բայց  երկու կողմէն ալ փութով առաջ կը տարուին խրամներու եւ ամրութեանց  շինութիւնները: Յունիս 25-ին Ամերիկեան ինքնաշադժերով Հալէպ կը մեկնին 8  աղջիկ եւ12 երիտասարգ, որոնք սակայն Քիլիսէն անդին կ՝առեւանգուին չէթէներու  կողմէ եւ, երկու օր մահուան երկիւղ ապրելէ ետք, կ՝ազատուին արաբ  կառավարութեան միջամտութեամբ ու կը հասնին Հալէպ: Սէյֆուլլահ ու Րէճիպ պէյ  ալ կը ջանան համոզել Հայերը, որ հեռագիր տան Մ. Քեմալին ու հպատակութիւն 

57 

յայտնեն, իբր թէ այդպէ,ս ըրած են Քիլիսի Հայերը: Զրոյցներ ալ կը շրջին, թէ պիտի վերսկսին Ֆրանքօ Թրքական բախումները:  

Յունիս 1 Կը թուի թէ որոշ դէպքերու նախօրեակն է: Զրոյց կը շրջի, թէ Քոլոնէլը վերջնագիր մը տուած է Թուրքերուն: Առաւօտուն Ֆրանսացիները արգիլած են Թուրք կառքերու Քիլիս ու Մարաշ մեկնումը: Հալէպէն Նպաստամատոյցի ինքնաշարժը բերած է նամակներ ու թերթեր, որոնք արտաքին աշխարհէն կարգ մը լուրեր կուսային, թէեւ անհնարին էր ճշդել անոնց ստուգութիւնը: Իբր թէ Պէյրութ մեծաքանակ Ֆրանս. զօրք ցամաք հանուած է, իբր թէ Յոյներ ու Հայեր միանալով փառաւոր դաս մը տուած են Թուրքերուն Մերսինի մէջ, իբր թէ Իզմիրէն 150,000-նոց Յոյն եւ Հայ բանակ մը կ՝արշաւէ Մ. Քեմալի վրայիբր թէ կամաւորներ Ամանոսի վրայ հռչակած են Միջագետքի Հայկական հանրապետութիւն մը, իբր թէ Ամերիկայէն Անդրանիկ 10,000 կամաւորներով ճամբայ ինկած է դէպի Կիլիկիա եւայլն

Յուլիս 6 Մինչ մէկ կողմէ այսպիսի ոգեւորիչ զրոյցներ կը լեցնէին մթնոլորսը,  անդին միւթէսաարըֆ լուծեալ կը յայտարարէ Ազգ. Միութիւնը, պատճառանելով թէ  կառավարութեան մէջ կառավարութիւն չի կըրնար գոյութիւն ունենալ, եւ կը  յայտնէ թէ այսուհետեւ պիտի ճանչնայ միայն երեք յարանուանութեանկ պետերը:  Պաշտօնանկ եղած է միւթէսարըֆ Ճելալէտտին եւ իր տեղ պաշտօնի նշանակուած  է հոգիով սրտով միլլիճի Սապրի: Եւ ասոր առաջին քայլը կ՝ըլլայ իր մօտ հրաւիրել  երեք յարանուանութիւններու պետերը եւ յայտնել, բէ անախորժ դէպքերու տեղի  չտալու համար Հայերը պարտաւոր են շինել Թուրքերու քանդուած տուները ու  դրամական հատուցում ընել: Ասկէ առաջ ալ ան աղդարարած էր, որ Հայերը գոցէին իրենց դիրքերու վրայի ծակերը, որոնք շատ գէշ կ՝աղդէին Թուրքերու վրայԵւ Զ. Կ. Մ.ի հրահանգով անմիջապէս գոցուած էին այդ ծակերը

Յուլիս 13-ին առաւօտուն յանկարծ տասնեակ մը չէթէներ կուգան  տեղաւորուելու Իպնի Էյիպի մզկիթին մէջ: Զ. Կ. Մ.ը հրամայէ թոյլ չտալ եւ, եթէ  յամառին, պատնէշներ շինել: Ջէթէներու մերժումին վրայ պատնէշները կը  վերաշինուին կայծակի արագութեամբ: Քաղաքը դարձեալ ստացած է  պատերազմական վիճակ: Անմիջապէս Առաջնորգարան կը փութան միւթէսարըֆ  ու Իրֆան պէյ ու երդում պատառ կ՝ըլլան, թէ ոեւէ գէշ դիտաւորութիւն չունին,  եղածը պարզ զինուորական պէտքի մը համար է: Կը խոստանան հրաժարիլ  մզկիթէն, Հայ թաղերու մէջ զինուոր մտցնելու փորձ չընել եւ կը խնդրեն մոռնալ  միջադէպը:  

Այստեղ, խօսակցութեան ընթացքին, Ատուր Լէւոնեան կ՝ըսէ Իրֆան պէյին «  Այլեւս Հայը Թուրքի գնդակէն պիտի չմեռնի, այլ եթէ հինք գնդակ ունի, չորսը Թուրքին, իսկ վերջինը իրեն համար է »: 

Նախ քան պատնէշները շինուիլը, Յուլիս 7-ին, պատահած էր միջադէպ մը,  որ բարեբախտաբար ծանր հետեւանքներու չէր հասած: Ձերբակալուած էր Ալի  պէյի տան մոտ Ոիրֆացի Շահէն Ջավուշ, որ իր քաջադործութիւններով հռչակ 

58 

շահած դէմք էր դարձած Այնթապի մէջ: Շահէն դիմադրած էր ձերբակալման եւ  Հայերու միջամտութեամբ ոստիկանութիւնը ազատ էր ձըգած զայն:  

Ազգ. Միւութեան Վերակազմութիւնը Յուլիս 15-ին քանի մը հոգի կառք կը նստին Հալէպ մեկնելլու, երբ վրայ կը հասնի Կէտիքեան կազմը (Էշպահ Թագիմըեւ կ՝արգիլէ, որպէսզի իրենց փախուստով վատ օրինակ չհանդիսանան ուրիշներուն: Արդէն Յուլիս 7-ին մեկնած էր Ազգ. Միութեան նախագահ տոքԱսլանեան, վարակիչ օրինակ դառնալով մասնաւորաբար հարուստներուն

Ազգ. Միութեան կազմը իջած էր 4-ի Յ. Տէր Մելքոնեան, Յկբ. ՄիւրէքեանՆազարէթ Ֆըստըգճեան եւ Գրիգոր Ճէպճեան: Անացածները՝ Յկբ. Մուրատեան եւ Տիգրան Տէր Մեսրոպեան մեկնած էին Ֆրանսացիններու հետ, նախագահը մեկնածիսկ Խորէն Վարժապետեան ծանր հիւանդ պառկած էր

Եւ աւելի քան ամիսէ մը ի վեր խորհրդակցուիւններ կը կատարուէին  լրացուցիչ ընտրութիւն կատարելու համար, բայց Թուրքերը րոպէ մը իսկ հանգիստ  չէին տուած: Տէր Ներսէս քհնյ. Թավուգճեան կը մասնակցէր որպէս խորհրդական:  

Վերջապէս հնարաւոր կը դառնայ կատարել լրացուցիչ ընտրութիւն Նազարէթեաններու տան մէջ: Կ՝ընտըրուին Յկ. Համալեան եւ Աբրահամ Սէրայտարեան: Բողոքականներէն ալ կ՝առնուի տոք. Յովսէփ Պէզճեան, եւ կը լրանայ Ազգ. Միութեան կազմը: Այս կազմով ալ գործը կը շարունակէ տոքՅովսէփի նախագահութեան տակ

Բայց Թուրքերը սկսած են պահանջկոտ դառնալ: Իրֆան պէյ  

Առաջնորդարան ուղարկած է շատ աւելի ծանր պահանջ մը՝ իրենց յանձնել  ամբողջ Ագեոլի թաղամասը, Ամերիկան Հիւանդանոցը, Հալլաճեան Որբանոցը,  տոք. Յովսէփի տունը եւն.: Ուրիշ գրութեամբ մըն ալ պահանջած է Հալէպ մեկնել ուղողներու անունները, որպէզի անոնց համար արտօնութիւն առնէ Էնգարէի կառավարութեանէն

Այս պահանջը խուճապ յառաջացուցած էր այդ Թաղամասերու  բնակիչներուն մէջ, որոնք իրենց տնային կարասիները կը փոխադրէին Էպլահան,  Հայիկ եւայլն: Զ. Կ. Մ. եւ Ազգ. Միութիւնը մեծ դժուարութիւններով կը յաջողին  կասեցնել այս խուճապը, միւս կողմէ վճռաբար մերժելով Թուրքերու պահանջը:  

Եւ մինչեւ Յուլիս 24 ոեւէ նշանակալից դէպք չի պատահիր: Թէեւ Թուրքերը կը դնէին խիստ պահանջներ, բայց մերժման պարագային ոեւէ գործնական քայլի չէին դիմեր

Յուլիս 24 —ին մեծ շուքով կը տօնեն Սահմանադրութեան տարեդարձը: 20 —ին չափ ձիաւորներով ու 100-ի չափ հետեւակներով կ՝այցելեն Սարը Խասթախանէուր կը խօսին կրակոտ ճառեր: Ներկայ են նաեւ Ազգ. Միութեան անդամներԵրեկոյեան կ՝այցելեն Հայոց եկեղեցին, ուր օշարակ կը խմեն: Նոյնպէս ճառախօսութիւններ: Թապուր քամանտանը Մուհարրէմ պէյ այստեղ պոռոտախօս

59 

ճառով մը կը յայտարարէ, թէ իրենք պոլշեւիկ են եւ արդէն պոշեւիզմը իսլամական յղացում մըն է, թէ իրենք դաշնակից են Ռուս պոլշեւիկներուն, եւ թէ անպայման Այնթապէն դուրս պիտի վտարեն Ֆրանսացիները եւայլն: Ի պատասխան խօսք կ՝առնէ Ֆըստըգճեան եւ կ՝ըսէ, թէ եթէ կ՝ուզեն Այպթապը ազատել ու Ֆրանսացիները վանել, զէնքն ու թնդանօթը ոչինչ կ՝արժեն, պէտք է որ երկու ժողովուրդները Թուրք եւ Հայ իրարու հանդէպ ազնիւ տրամադրութիւններ տածեն

Յաջորդ օրը միւթէսարըֆը կ՝այցելէ տոք. Յուսէփի տունը եւ դարձեալ  կ՝արծարծէ Ագեօլը յանձնելու խնդիրը, յարելով միանգամայն թէ Իրֆան պէյ վատ  տրամադրուած է Հայերու հանդէպ ու ինքն է որ կը փափաքի միջնորդ  հանդիսանալ: Այս տեսակցութեան ներկայ էր 28-երու ժողովի մեծամասնութիւնըոր կտրուկ մերժում կուտայ: Միւս կողմէ, Եւրոպայի մէջ Խաղաղութեան Վեհաժողովը Թուրքերու եւ Դաշնակիցներու միջեւ մօտալուտ ըլլալուն՝ Թուրքերէը շարունակ կ՝ուզէին, որ Այնթապի Հայութիւնը հեռագրէ, թէ իրենք շատ գոհ են միլլի կառավարութենէն ու ոեւէ հովանաւոր չեն ուզեր

28-երու ժողովը, քննելու համար այս երկու խընդիրները, կը գումարէ նիստ եւ կ՝որոշէ՝ ա) չյանձնել պահանջուած թաղամասերը. բ) կը կազմէ Թաթուլի եւ ՅԼէւոնեանի մասնակցութեամբ յանձնախումբ մը, որ խմբագրէ ուղուած հեռագիրը,  28-երու ժողովին յարմար դատած ձեւով ու բովանդակութեամբ

Եւ խնդրոյ առարկայ հեռագիրը կը խմբագրուի հետեւեալ ձեւով՝ յանձնուելու միւթէսարըֆին, որ ղրկէ Էնգարէի կառավարութեան. « Կարգ մը շրջանակներու կողմէ Այնթապի Հայութեան մղած կռիւին տրուած է ըմբոստութեան գոյն: Մենք բնաւ չենք ըմբոստացած օրինաւոր Թուրք կառավարութեան դէմ: Մեր կռիւը մեր վրայ յարձակող անկանոն չէթէներու դէմ պարզ ու բնական 

ինքնապաշտպանութենէն անդին չանցնիր: Մենք միշտ մեր կեանքը, պատիւն ու ինչքը ապահովող Թրքական կառավարութեան հպատակներ եղած ենք ու այդպէս ալ կը մնանք»: 

Յուլիս 27-ին միւթէսարըֆը իր մօտ կը կանչէ Տ. Ներսէսը ու դարձեալ կը դնէ  Ագեոլի տուները յանձնելու խնդիրը: Տէր Հայրը կը կրկնէ, թէ « չենք կրնար յանձնել պահանջուած տեղերը, բայց բնաւ չենք հակառակիր, եթէ Թուրքերը կ՝ուզեն իրենց զինուորներուն համար Պէյազի խանի եւ Սարը Խասթախանէի մինջեւ իբր հաղորդակցութեան ճամբայ խրամ մը շինել: Եթէ ընդհարումը վերսկսի Ֆրանսացիներու հետ, Հայերս կատարելապէս չէզոք կը մնանք: Եթէ չէք վստահիր բերանացի խոստումներու, պատրաստ ենք գրաւոր խոստմնագիր տալ ձեզ, որ եթէ մեր վրայ զէնք չպարպուի, մենք ոեւէ ատեն զէնքի չենք դիմեր»: Միւթէսարըֆը կը պատասխանէ, թէ բանակի հրամանատար Սալահէտտին Ատիլ փաշա Սամ եկած է եւ ինք տեսութեան պիտի երթայ մօտը. կը խոստանայ բարեխօսել որ Ագեոլի խնդիրը ի նպաստ Հայերու կարգադրուի: Իսկապէս ալ փաշային այցելութեան կ՝երթան ինքն ու Իրֆան պէյ, ինչպէս նաեւ միլլի կուսակցութեան քաղաքի կեդրՄարմնի նախագահ Ֆէրիտ պէյ:

60 

Ամէն նշան ցոյց կուտար, թէ ընդհարումները պիտի վերոկսին Թուրքերու եւ  Ֆրանսացիներու միջեւ: Զ. Կ. Մ. կը կարգադրէ աչալուրջ հսկել Թուրքերու ամէն մէկ շարժումին: Գիշերը կ՝իմացուի թէ Թուրքերը Ագեոլի մզկիթին պատուհաններուն մէջ պատնէշներ կը բարձրացնեն Հայերու դէմ: Զ. Կ. Մ.ը կը հրամայ անմիջապէս փակել Հայ թաղամասերու բոլոր անցքերը: Առաւօտուն, երբ ժողովուրդը կ՝արթննայ, կը տեսնէ թէ բոլոր փողոցներու մուտքերուն առջեւ պատեր քաշուած էին, միայն մէկ անցք բաց ձգուած էր Պալըգլը փողոցին վրայ

Յաջորդ որը միւթէսարիֆը իր մօտ կը հրաւիրէ Տէր Ներսէսը ու անոր կը յանձնէ ճէպէհէ քօմանտանի մէկ հրամանագիրը սա բովադակութեամբԿարգ մը տուներու պահանջուիլը Հայերու կողմէ գէշ մեկնաբանուած ըլլալուն այդ պահանջէն կը հրաժարի եւ կը յորդորէ ըլլալ խոհեմ ու արգելք չյարուցանել Թուրքերու դէմ պատերազմի պարագային, այսպէսով ապահոված ըլլալու համար Հայոց կեանքն ու ինչքը»: 

Այսպէսով կը փակուի Ագեոլի շարաշուք խնդիրը, որ 10 օր շարունակ էր բոլորը: Նախ ամբողջ թաղամաս մը պահանջած էինք Թուրքերը, տակաւ իջած 15- 10 տուներու ի վերջոյ բաւականացած խրամ մը փորելով Պէյազի խանի ու Սարի Խասթախանէի միջեւ

Յուլիս 28-ին 28-երու կողմէ ստորագրուելով Թուրք կառավարութեան կը յանձնուի խոստմնագիր մը սա իմաստով. « Մենք չէզոք ենք. եթէ մեր վրայ յարձակում չգործուի ու առիթ չտրուի, մենք երբեք չպիտի կրակենք Թուրքերու վրայ եւ երբեք չպիտի միանանք Ֆրանսացիներու հետ: Եթէ պատերազմը վերսկսիհիւսիսային ու հարաւային պողոտաները (Սու Պուրճու, Ագեօլ եւ Փաշա Սօգաղըբաց կը ձգենք զինուորական փոխադրուփեանց հանար, իսկ Կեդրոնական ճամբան (Պալըգլը Էպլահան ) բաց կը մնայ միմիայն անզէններու համար »: 

Միութէսարըֆ ու Իրֆան պէյ կը հաւանին ասոր, բայց Հայ թաղերու կարգապահութեան հսկելու համար կ՝առաջարկեն, որ Թուրք Հայ խառն միլիս մը կազմուի: 28-երու ժողովը կը համաձայնի այս առաջարկին եւ Հայերը կուտան 20  անձ, նոյնքան ալ Թուրքերը: Այսպէսով կը կազմուի միլիսը, որուն կեդրոն կը նշանակուի Ալի Ճէնանի պէյի տունը

Եւ այստեղ կը լրանայ զինադադարի առաջին շրջանը, որ նոյնքան դժուարին  եղած է որքան կռիւներու շրջանը, նոյնան բարդ հարցեր դրուած են ու նոյնքան  բարւոք լուծում գտած: Այտեղ, նոյնպէս, երեւան եկած են ղեկավար դէմքերու  իրական արժանիքները: Անոնց շնորհիւ ամէն ինչ ընթացած է կանոնաւոր ու  կարգապահ եւ Թուրքերը տեսած են, թէ բան մը փոխուած է Հայերու մէջ: Հակառակ  այն իրողութեան, որ Ֆրանսացիները լքած էին զիրենք ու իրենք ալ գրեթէ  յանձնուած Թուրքերուն, այսուհանդերձ իրենք չեն սողսոկած եւ երբեք ալ չեն  ինկած լարուած թակարդներու մէջ: Մի առ մի մերժած են Թրքական պահանջները,  առանց զինեալ բախումի յանդեցելու խնդիրը: Եւ Թուրքերե երբեք չեն յաջողած ոեւէ զինուոր տեղաւորել Հայ թաղամասերու մէջ:

61 

Զինադադարը թէպէտ ի սկզբան յուսահատեցուցիչ կը թուէր, բայց  պարենաւորման տեսակէտէ բարերար եղած է: Սովահար ժողովուրդը պահ մը  կրցած է շունչ քաշել վայելելով առատօրէն հաց ու բանջարեղէն, նոյնպէս իւղ ու  

միս, վտարելով ուտելիքի մէջէն անխուսափելի պիստակը, որ կռիւներու շրջանին  զանոնք փոխարինած էր: Տակաւին ապրող Այնթանցիներու յիշողութեան մէջ թարմ է պիստակով տօլման, քիւֆթէն եւն.: Իսկ գլանիկնե՞ րը պիստակի կեղեւի կամ թութի տերեւէ շինուած: Այս շրջանին շատեր ալ կրցած են զբաղիլ իրենց արհեստներով ու առեւտուրով, բնականաբար խուսափելով Թրքական թաղերու կամ շուկայի մէջ տեղաւորուելէ

Հնարաւոր եղած է Ֆրանսացիներու հետ եւս կապ պահել քանի մը անգամԹուրք սպաներէն ոմանք կաշառքով թոյլ տուած են սահմանէն անցնիլ ու Ֆրանսզինուորներու ծախել ծխախոտ, զանազան ուտելիքներ եւն.: Ատուր Լէւոնեան մասնակի ջանք գործ դրած է ջրուղիէն յարաբերելու Ֆրանսացիներու հետ, ինչ որ անյաջող է անցած

Ցոյց տալու համար տիրող ոգին Հայ կռուողներու եւ անոնց աջակցող կիներու, ծերերու եւ բոլորի մէջ, կ՝արժէ արձանագրել այստեղ երեք յատկանշական փաստեր

ա) Կռիւներու բուռն մէկ պահուն անհրաժեշտութիւն կը ծագի 

Ֆրանսացիններու մօտ ղրկել սուrհանդակ մը եւ ասոր համար պէտք կ՝ըլլայ փնտռել անվախ ու կտրիճ երիտասարդ մը: : Ասիկա իմանալուն պէս՝ առաջ կ՝անցնի արի կին մը՝ Իմանըմ Մէնուշ եւ ինքզինքը կը տրամադրէ այս առաքելութեան, պատճառբանելով թէ « կտրիճ մը ծնիլ ու մեծցնել քսան տարիի կը կարօտի, մինչ եթէ իրեն վտանգ պատահի, հոգ չէ, ատկէ ազգը չի տուժեր: »: 

բ) Հայ Թուրք բանակցութեան մը համար Թուրքերու մօտ բանակցողներ նշանակելու հարց կը ծագի: Երեւելիները նստած են ժողովի: Թուրքերու յետին միտքն է բանագնացները վար դնել, յուսալով որ Հայերը կը ղրկեն իրենց մօտ Աւետիսը կամ Ատուրը Կամ նման ղեկավար դէմքեր: Ժողովականներէն ծերունի Քէնտիրճեան Յովսէփ Էֆէնտի խօսքը ուղղելով իրեն նման ծերունի Ճէպէճեան Յովհաննէսին, կ՝ըսէ. « Մեր նետերը նետած ենք, մեր աղեղները կախած ենք ապրած ենք մեր կեանքը), այս գործը մեզ կը վերաբերի. պէտք է մենք երթանք »: Եւ կ՝երթան, կը բանակցին ու կը վերադառնան ողջ առողջ: Թուրքերը վար չեն դներ զիրենք. իրենց ակընկալած մարդիկը չէին այս բանագնացները: Լարուած ծուղակը նկատուած էր

գ) Ֆրանսացիները կ՝ուզեն Քիլիս սուրհանդակ ղըրկել: Ինքնակամ կերպով կը ներկայանայ անոնց Պոյաճը Աւետիս, քաջ ու անվախ, որ կը մեկնի իբր սուրհանդակ եւ Թուրքերու կողմէ բրածեծ կը սպաննուի իր առաքելութեան ընթացքին:

62 

Ուրիշ կարեւոր պարագայ մըն ալ՝ զէնքերու առեւտուրը: Թուրքեր գաղտնաբար ծախած են զէնք ու փամփուշտ Հայերուն, որուն համար ԱզգՄիութիւնը տրամադրած է որոշ գումար Զ. Կ. Մ. ին: Զէնք ծախողներու մէջ եղած են ոչ միայն հասարակ զինուորներ, այլ աստիճանաւոր սպաներ եւս

Փայլուն չէ եղած Թուրք զինուորի վիճակն ալ: Թէեւ միլլիճիները սկսած էին կանոնաւոր բանակ կազմել, բայց շատեր կուգային, կը ստանային զէնք եւ քանի մը օր վերջ կը փախչէին կամ զէնքը Հայերուն ծախելով: Ոմանք ալ սպաներու միջոցաւ կը փախցուէին՝ զէնքը իրենց ձգելու պայմանաւ: Յետոյ սպան կը ծախէր զէնքըտարաձայնելով ու տեղեկագիր պատրաստելով թէ զինուորը փախած է ու զէնքն ալ միասին տարած: Ահա՝ Թրքական կառավարութիւն

ԹՈՒՐՔ ՖՐԱՆՍԿԱՆ ԸՆԴՀԱՐՈՒՄՆԵՐԸ ՎԵՐՍԿՍԱԾ 

Յուլիս 29-ի առաւօտեան ժամը 6.25-ին Թուրքերը կ՝արձակեն առաջին թնդանօթի հարուածը Ֆրանսացիներու վրայ, որուն կը յաջորդէ գնդացիրի կրակըԿռիւը վերսկսած է: Թուրքերը կ՝արձակեն մօտ 300 ռումբ Խարաֆի եւ գոլէճի վրայ,  

բայց շատ քիշերը կը հասնէին նշանակէտին: Կէսօրին կը փորձեն ընդհանուր յարձակում մը Խարաֆի վրայ, Ֆրանս. գնդացիրային կրակին առջեւ կը նահանջենՖրանսացիներն ալ իրենց կարգին ուժգին կը ռմբակոծեն Սարը Խասթախանէնխանը եւ քաղաքին զանազան մասերը: Հայութիւնը մնացած է երկու կրակի միջեւՆոյնիսկ Հայ թաղերու վրայ ինկած են 5-10 ռումբ, բայց չեն պայթած, թէեւ ինկած կտորներէ վիրաւորուած են թեթեւակի երկու հոգի: Այնթապ քաղաքի սկսած է աւերուիլ

ԽՈՐԷՆ ՎԱՐԺԱՊԵՏԵԱՆԻ ՄԱՀՆ ՈՒ ԹԱՂՈՒՄԸ 

Օգոստոս 5-ին հողին կը յանձնուի Զ. Կ. Մ.ի կազմութեան գլխաւոր  աշխատող եւ անոր առաջին անգամ, Ազգ. Միութեան անգամ ու Հ. Յ. Դ. ղեկավար  Խորէն Վարժապետեան, որ կռիւը սկսելէն ի վեր թոքախտով հիւանդացած ու  պառկած էր: Այնթապի Հայութիւնը կը պատուէ զայն փառաւոր թաղումով մը:  Պսակեր կը դնեն դագաղին վրայ կուսակցութիւնները, Ազգ. Միութիւնը, Զ. Կ. Մ.ը,  Ուսումնասիրացը եւ Համազասպ Մարմնամարղական Միութիւնը եւն.:  Դամբանականներ կը խօսին Տէր Ներսէս քհնյ. Թաթուլ Քիւփէլեան եւ կուսակցութիւններու ներկայացուցիչներ: Կը թաղուի ՍահակՄեսրոպեան վարժարանի բակին մէջ, մինչ քիչ անդին Սարը Խասթախանէի մէջ կը գոռար Թրքական գնդացիրը եւ կռիւները կը սաստկանային

Խորէն Վարժապետեան (Հրայր) ծնած է Այնթապ 1882-ին: Աշակերտած է նախ Ներսէսեան, ապա Ադենական դպրոցներու մէջ, յետոյ մտած Ամերիկան Գոլէճ քանի մը տարի: Իբր օգնական ուսուցիչ տարի մը ծառայած մինչեւ 1910  Ներսէսեան վարժարանի մէջ, այնուհետեւ մտած է առեւտրական ասպարէզի մէջ:

63 

Եղած է յարգուած ղեկավար դէմք եւ ունեցած է առանձին ազդեցութիւն առաջադիմական յեղափոխական տարրին վրայ

ՏԷՎՐԻՇԻՆ ԴԷՊՔԸ : Տարօրինակութիւն մը այդ օրերու կռիւներէն: Թուրք թաղերու մէջ տէվրիշ մը կը յորդորէ վախկոտ ժողովուրդը քաջ ըլլալ, յարձակիլ Ֆրանսացիներու վրայ յայտարարելով, թէ կեավուրին գնդակը չի կրնար վնասել միւսիւլմանին եւ նոյնիսկ ինք կրնայ թնդանօթի ռումբերը բռնելով վերադարձնել իրդենց, մինչ մօտիկը Ֆրնսական ռումբերը ահ ու սարսափ կը տարածէին Սարը Խասթախնէի մէջ: Թուրք հրամանատարութիւնը կ՝առաջարկէ այս փրկիչին երթալ Խասթախանէ ու փրկել հաւատացեալներու կեանքերը: Տէվրիշ, չի կրնալով խուսափիլ, ճամբայ կ՝իյնայ: Շատ չանցած, սակայն, առանց տակաւին ռումբ մը վերադարձնելու Ֆրանսացիներուն, տէվրիշ լեղապատառ կը փախփի: Փրկիչը դասալիք եղած էր: Հաւատացեալները կը կատղին, կը բռնեն զինք, ետ կը բերեն Խասթախանէ, ուր կը սպաննուի կեավուրներու գնդակներէն

Մինչեւ օգոստոս 11 կռիւ է երկուստեք: Թուրքեդու կացութիւնը յուսահատական յ գրեթէ: Արդէն Ֆրանս. օգնական ուժեր սկած են հասնիլ, զորԱնտրէայի գըլխաւորութեամբ: Եւ օգոստօս 11-ին, Ֆրանս. թնդանօթային սաստիկ կրակին առջեւ տեղի կուտան Թուրքերը ու կը նահանջեն, տալով աւելի 150 զոհ: 40- ի չափ փախչողներ, ապաստանած ըլլալով Հայերու մօտ, կը բերոնին Զ.Կ.Մ. ի պաշտօնատունը: Զ.Կ.Մ.ը զանոնք ողջ կը յանձնէ Թուրքերուն: Նահանջող Թրքական ուժերը կը թողուն բաւականաչափ զէնք, ռազմամթերք, գնդացիր եւնԿէսօրին՝ Թուրքերը արդէն քաշուած են Սարի Խասթախանէէն, Պէյազի խանէնանոր կից Ազգ. Օթէլէն, Ագեօլի մզկիթէն եւ Փաշա Սօգաղըի դիրքերէն:   

Երեկոյեան Թուրքերը իրենց մօտ կը կանչեն Ազգ. Միութեան անդամները եւ  կը յայտնեն, թէ Ֆրանսանցիք վերջնագիր մը տուած են իրենց, որով կը պահանջեն  յանձնել քաղաքը, միլլիճիներն ու զէնքերը, բայց իրենք պիտի չյանձնուին: Գիշերն  ալ կը փորձեն սաստիկ կրակ բանալով ճեղքել պաշարման շղթան ու փախչիլ, բայց  չեն յաջողիր: Ամէն կողմէ պաշարման տակ առնուած էին Ֆրանսացիներու կողմէ:  

Այս կռիւներու ընթացքին Հայերը պահած էին կատարեալ չէզոքութիւն:  Թէեւ քանի մը անգամ Թուրքեր պահանջած են յանձնել այս կամ այն դիրքը, բայց  միշտ մերժում ստացած են այն պատճառաբանութեամբ, թէ Հայերը չեն կրնար  խախտել չէզոքութիւնը: Երբեմն ալ Հայ տուներ վնասուած են երկու կողմի կրակէն:  Հրդեհուած է Ասլանեաններու տունը Պալըգլըի մէջ:  

Օգոստոս 14-ին 28-երկու ժողովը նիստ կը գումարէ Առաջնորդարանին մէջ օրակարգ ունենալով հետեւեալ գլխաւոր հարցը. « Ներկայ պայմաններու տակ Թուրքերու հետ մեր երաշխաւորուած չէզոքութիւնը խախտելու կամ անոր մէջ ոեւէ փոփոխութիւն մտցնելու պէտք ունի՞նք »

64 

Ժողովականներէն ոմանք, ի մասնաւորի Ատուր Լէւոնեան, չէզոքութիւնը  խախտելու ի նպաստ կ՝արտայայտուին այն պատճառաբանութեամբ, թէ  Ֆրանսացիներ վերջ ի վերջոյ պիտի յաղթեն ու պիտի քշեն Թուրքերը քաղաքէն  դուրս եւ մեզ համար լաւ է որ յաղթողի կողմն ըլլանք: Դաշնակցական  ժողովականներ, ինչպէս նաեւ Աւետիս Գալէմքեարեան, բուռն կերպով կը  հակառակին, պատճառարբանելով թէ չէզոքութիւնը խանգարել վտանգաւոր է  նոյնիսկ շրջակայ Հայութեան համար, ինչպէս Մարաշ, Ուրֆա եւն.: Ֆրանսացիները  տակաւին ոեւէ դրական քայլ չէին առած քաղաքը գրաւելու, հակառակ այն  իրողութեան որ ահագին պատրաստութիւն ունէին:  

Բուռն վիճաբանութիւններէ ետք կ՝որոշուի պահպանել չէղոքութիւմը:  Նոյնպէս որոշում կը տրուի դիմել Թուրքերուն, որ պարպեն Իլեանի գինետունը,  որպէսզի Ֆրանսական կրակէն զերծ մնան շրջակայ թաղերը: Թուրքերը կ՝ընդունին  այս դիմումը ու կը պարպեն, առաջարկելով որ Հայերն ալ աղան Թուրքերու ցորենը  աղօրիքին մէջ ու փոխարէն ցորեն ստանան: Ֆրանսացիներն ալ իրենց կարգին  արդէն կը տրտնջային, թէ Հայերը մէկ կողմէ կը սիրաբանին իրենց հետ, միւս կողմէ  կը գործակցին Թուրքերուն: Կը ջանային Հայերը նետել կռիւին մէջ, ու այս նպատակով ալ Մարտինէն գրաւուած 28 զէնք յանձնած էին Հայերուն

Ցորենը աղալու մասին միւթէսարըֆե եւ Ֆէրիտ էֆէնտիի դիմումներուն  գոհացում չեն տար, առարկելով թէ այդ պիտի նշանակէր չէզոքութեան խախտում  եւ թէ արդէն Ֆրանսացիներե կը մեղադրէին Հայերը, թէ կը գործակցին Թուրքերուն:  Իրօք ալ, քանի մը օր ետք, Ֆրանսացիները պաշտօնական գրութեամբ մը կը  հրամայեն Ազգ. Միութեան ու Զ.Կ.Մ. ին խզել ամէն յարաբերութիւն Թուրքերու  հետ, եթէ ոչ …  

Ֆրանսացիներու վերստին գալէն ետք Այնթապի Հայութիւնը կը տեղեկանայ,  թէ ըստ խաղաղութեան պայմաններուն Այնթապ կ՝իյնայ Ֆրանսական գօտիին մէջ:  Ուստի շատեր կը կարծէին, թէ այլեւս քաղաքի անկումը մօտալուտ էր եւ թէ պէտք  էր օգնել Ֆրանսացիներուն, իբրիւ տեղացի տարր անոնց գործը դիւրացուցած  ըլլալու չաղձանքով: Ատուրի եւ իրեն նման մտածողներու տեսակէտը  հիմնաւորուած էր այս նկատումի վրայ գլխաւորաբար

Այս շրջարէն դէպք մը յատկանշական է: Մարտինէն փախչող Թուրքերը ողջ առողջ յանձնելը, որ անակնկալի բերած էր Թուրքերը: Փախչողներէն շատեր յուսահատ մտած էին Հայկական դիրքերը եւ խիստ զարմացած, որ ողջ կը ձգուինԿռիւներէն ետք լրջախոհ Թուրքեր երախտապարտութեամբ յիշատակած են այս ժեսթը

ՀԱՅԵՐԸ ԿԸ ԽԱԽՏԵՆ ՋԷԶՈՔՒԹԻՒՆԸ 

Ամիսէն աւելի է որ կռիւները կը շարունակուէին Ֆրանսացիներու եւ Թուրքերու միջեւ, մինչ Հայերը չէզոքութիւն կը պահէին, թէեւ զայն խախտելու հարցը միշտ կենդանի էր:

65 

Գլխաւոր դժուարութիւնը, որ ցցուած էր, սովի ուրուականն էր: Փուռերը ադտօնագրով հաց կուտային մարդ գլուխ 300 կրամ օրական, իսկ ժողովրդի մէկ մասը առ ահի, մէկ մասն ալ անգործութենէ ու չքաւորութենէ ձանձրացած կը փափաքէր գաղթել հեռանալ

Օգոստոս 21-ին 28-երու ժողովը նիստ կը գումարէ ճշդորեշելու այս հարցըթէ պէ՞տք թոյլատրել արտագաղթը թէ ոչ: Դաշնակցական ներկայացուցիչները կը հակառակին գաղթին, բայց խորհրդակցութիւնը չի կրնար վերջնական եզրակացութեան մը յանգիլ

Օգոստոս 26-ին 28-երու ժողովը կ՝որոշէ արտօնել արտագաղթէ: Ասոր վրայ Դաշնակցութիննը պատերը կը փակցնէ յայտարարութիւն մը, թուելով արտագաղթին հետեւանքները: Ան կը պատճառաբանէ թէ գաղթը կրնայ առաջ բերել նոյիսկ Այնթապի ամբողջական պարպումը, թէ Յունիս 1-ին Հայութիւնը վճռաբար մերժեց հեռանալ, երբ Ֆրանսացիները կը լքէին զինք, մինչ այժմ կ՝ուզեն գաղթել, երբ Ֆրանսացիները ետ եկած են

Գաղթը սկսած է սակայն Օգոստոսի վերջերը եւ կը շարունակուի մինչեւ Սեպտեմբերի վերջերը

Կայ նաեւ չեղոքութիւնը խախտելու խնդիրը, որ հըրատապ բնոյթ է ստացած: Ֆրանսացիներ շարունակ կը յուզէին հարցը, իսկ 28-երու ժողովը կ՝ընդդիմանար: Եւ հարցը շարունակ Զ.Կ.Մ.էն Ազգ. Միութեան, անկէ ալ 28-երու ժողովին կ՝երթար ու կուզար: Անմասն չէին մնացած նոյնիսկ շրջանի խմբապետները, որոնց կարծիքն ալ հարցուած էր: Շահած էին չէզոք մնալու կողմնակիցները

Անդին կռիւը կը շարունակուէր: Ֆրանսացիներ տակու կը քանդէին քաղաքը

Անօթութիւնը ստիպած էր շատերը, որ երթան ու փորձեն ուտելիք բերել Ագչէ Գոյունլուէն: Սեպտեմբերին արդէն հասունցած էին շրջակայ այգիներու խաղողները: Եւ ժողովուրդը ագահօրէն կ՝իյնար անոնց վրայ: Զ.Կ.Մ.ի կարգադրութեամբ ամէն օր զինեալ պահակներ կը բռնեն շրջակայ բլուրները, իսկ անոնցմէ ետք դուրս կ՝ելլէ ժողովուրդը դէպի այգիները: Հացի պակասը այսպէսով կը փոխարինուի խաղողով

Դէպքեր եղած են, երբ քաղաքէն դուրս Հայերու կըրայ երբեմն կրակ բացած են չէթէները: Այս մասին Զ.Կ.Մ. քանի մը անգամ գրաւոր դիմած է Թուրք զինուորական կրամանատար Էօզտէմիրին (Ալի Շէֆիկ պէյ եգիպտացի մը), բայց

66 

անօգուտ, որովհետեւ այս վերջինը ուժ չունէր իր խօսքը ազդու դարձնելու քաղաքէն դուրս: Բայց ան կը յարգէ Հայոց չէզոքութիւնը իր քաղաքանմէջի զինուորներով: Եւ եթէ քանի մը անգամ կրակ ալ բացուած է Հայերու վրայԷօզտէմիրի գիտակցութեամբ եղած չէ այդ

Միւս կողմէ Հայերու մէջ կռուիլ ուզողներու եռանդը կը բազմապատկուէրԱզգ. Միութիւնը կը զգար, թէ ի վերջոյ Հայերը դարձեալ պիտի մխրճուէին զինեալ պայքարին մէջ

Եւ Սեպտեմբեր 30-ին Ազգ. Միութիւնը, նիստ գումարելով իր նախագահին  տան մէջ, կը հրաւիրէ զինուորական պետ Ատուր, որ ամենօրեայ յարաբերութեան  մէջ էր Ֆրանսացիներու հետ, պարզելու կացութիւմը: Այս վերջինը կը հիմնաւորէ  իր տեսակէտը, թէ անհնարին է պահպանել չէզոքոգթիւնը եւ կը յայտնէ, թէ  խոստացած է Հայ ուժեր տրամադրել Ֆրանսացիներուն: Ազգ. Միութիւն հարցումին, թէ կարելի չէ՞ր արդեօք պայմաններ առաջարկել, Ատուր ժխտական պատասխան կուտայ

Ասոր վրայ Ազգ. Միութիւնը հարցը կը տանի 28-երու ժողովինՎիճաբանութիւններու ընթացքին կը տեսնուի, որ Ֆրանս. սեւամորթ զինուորներ կ՝անցնին Առաջնորդարանի ներքեւի փողոցէն գրաւելու համար Հայկական դիրքերը: Այլեւս վիճաբանութիւնը աւելորդ էր: Հակառակ իրենց կամքին՝ պիտի մտնէին կռիւին մէջ: Եւ ժողովը կը ցրուի: Նոյն որն իսկ, Սէպտեմբեր 7-ին, Զ.Կ.Մհրահանգով մը բոլոր շրջաններուն կը տեղեկացնէ եւ քաջութիւն ու յաջողութիւն մաղթէ կռուողներուն

Անմիջապէս Ֆրանսացիները կը տեղաւորուին Հայկական կարեւոր դիրքերու մէջ ու կրակ կը բանան Թուրքերու վրայ, գործնականապէս նետելով Հայերը կռիւի մէջ

ՀԱՅ ՖՐԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹԻՒՆ 

 (1920 ՍԵՊՏ. 30 — 1921 ՓԵՏՐ. 9) 

Կռիւները փոխադրուած են Հայկական ճակատի վրայ եգս: Նորէն Այնթապի ափ մը Հայութիւնը նշաւակ է Թրքական թնդանօթային ռումբերուն

Հոկտ. 2-ին Թրքական գնդակի մը զոհ կ՝երթայ Բ. շրջանի խմբապետ Գէորգ Թապլաեան (Դաշնակցական), Ֆրանսական զինուորները իր դիրքերուն մէջ տեղաւորելու պահուն: Շուտով անոր կը յաջորդեն ուրիշ զոհեր եւս: Թուրքերը իրենց դառնութիւնը կը թափեն Հայերու վրայ

Այս շրջանին տեղի ունեցած կարեւոր դէպքերը հետեւեալներն են. – 

Հոկտ. 5-ին Ֆրանսացիներ յարձակոնմ կը գործեն Նիկողոս աղայի տան վրայ, բայց ապարդիւն: Այս յարձակման իրենց լրիւ աջակցութիւնը տուած են Հայերը:

67 

Հոկտ. 16-ին կրկնած են յարձակումը նոյն դիրքին վրայ դարձեալ ապարդիւն:  Ֆրանսական թնդանօթները սակայն աւերակի վերածած են Նիկողոս աղային  տունն ու Ջինարլը մզկիթը:  

Նոյ. 20-ին ժամանած է զոր. Կուպօ բազմաթիւ զօրքով ու հրետանիով ու լրիւ պաշարման ենթարկած քաղաքը

Դեկտ. 26-ին Թուրքեր ռմբակոծած են Հայ քաղաքամասը: Թրքական ռումբ մը կ՝իյնայ Ագեոլի Պազարին մէջ ու մէկ անգամէն կը սպաննէ 8 հոգի, նոյնքան մըն ալ վիրաւոր կը ձգէ, որոնցմէ կը մեռնին երկուքը

1921 Յունվ. 17-18-ին կռիւ կը ծագի Ֆրանսական պարէնաբարձ կարաւանի մը ու Թուրք զինուորներու միջեւ: Ֆրանսացիներ կ՝ունենան ծանր կորուստներորոնց անմասն չեն նաեւ Հայերը: Վերջապէս, փետր. 8-ին Ֆրանսացիներ կը ռմբակոծեն Այնթապը բուռն թափով, գործածելով աւելի քան 30 թնդանօթ: Քաղաքը կ՝աւերուի: Նոյնքան բուռն է Թրքական կրակը, որմէ Պարսումեան վերժարանին մէջ կը սպաննուի Լուտեր Պասմաճեան: Սա վերջին Հայ զոհմ է Այնթապի ցոյամարտին: Անոր նահատակութենէն քառորդ ժամ ետք կրակը իսպառ կը դադրի

Եւ փետր. 8-ի գիշերը իր սպաներու եւ զոնուորներու մէկ մասին հետ կը փախչի Թուրք հրամանատարը՝ Էօզտէմիր, որ հակառակ Ապատիի, Անտրէայի ու զօր. Կուպոյի կրկնակի նամակներուն, մերժած էր անձնատուր ըլլալ

Այս շրջանին է որ Հայ զոհերու թիւը կը բարձրանայ 23-էն 104-ի

Յատկանշական է արձանագրել, որ այս շրջանին է որ Այնթապի Հայրը  առաջին անգամ Թուրք զինուորներէն լսած են, թէ Հայաստան պատերազմի է  բռնուած Գարապէքիրի հետ ու պարտուած:  

Հաճընի անկումն ալ Թուրքերն են, որ գուժած են Հայերուն

Հայութիւնը, որ 1920 Ապրիլ 1-էն ի վեր ի բոլոր սրտէ նուիրուած էր  ինքնապաշտպանութեան, Ֆրանսական յաղթանակէն յետոյ տակաւ առ տակաւ կը  սկսի զբաղիլ իր գործելով, թողլով զինուորութիւնն ու կռիւը: Այս իրողութեան տես  Ազգ. Միութիւնը կը պարտաւորուի Նոյեմբերէն ամսական 2-ական հնչուն ոսկի  վճարել զինուորներուն: Այս գումարին կէսը յօժարած են տալ Ֆրանսացիներըերկարատեւ բանակցութիւններէ ետք: Այսպէսով ստեղծուած է վարձկան զինուորոգթեան դրութիւն մը

Իսկ զէնքի ու ռազմամթերքի տեսակէտէ տիրած է առատութիւն այս շրջանին: Զինադադարդէն առաջ Ֆրանսացիներ հազիւ 250- առաւելգոյն 500- փամփուշտ տուած են Հայ մարտիկներուն մեծ թախանձանքով, եւ այս ալ հազիւ մը Ապրիլ 20-էն յետոյ իսկ այս շրջանին կը տրամադրէին սնտուկներով: Մինչ Ապրիլ

68 

1-ին Հայերը ունէին հազիւ 45 արագահարուած հրացան, այժմ ունէին անհաշիւԱզգ. Միութեան թոյլտուութեամբ Զ.Կ.Մ. հարկադրած ունեւորները, որ մէկ կամ երկու զէնք գնեն ու յատկացնեն կռուողներուն: Հողին յանձնուած է այս զէնքերուն եւ ռազմամթերքին կարեւոր մէկ մասը, զոր հետագային գտած են Թուրքերը Բաղօթարանի ստորերկրեայ քարոյրին մէջ, ինչպէս ատենին արձանագրած են Թուրք թերթերը

Անօթութիւնն ալ, թէեւ ոչ սաստիկ, ,բայց անհետացած չէր այս շրջանին ալՊէտք է առանձին գոհունակութեամբ արձանագրել որ արտասահմանի Հայութիւնը հնարաւոր եղած չափով ջանացած է կերակրել Այնթապը այդ օրերուն: Ամերիկայի Այնթացիներու Միութիւնը ղդկած է մօտ 10,000 տոլար այդ օրերուն: Ազգ.  Միութիւնը գնելով 67 ուղտ եւ 8 կառք՝ կազմակերպած է պարէնաբարձ կարաւան  մը, որ Ֆրանսական կարաւանին միանալով շաբաթը անգամ մը պարէն հասցուցած  է Այնթապ Ագչէ Գոյունլուի կայարանէն: Այս պարէնը ուղարկուած է Հալէպէն յատուկ Յանձնախումբի մը կողմէ

Զինադադարէն ետք քաղաքին մէջ մնացած էր հազիւ12,000 հոգի, որոնցմէ  հետագային մաս առ մաս քաշուած են 3,000 հոգի եւս, ձանձրացած կռիւէն եւ  քաղաքական ու տնտեսական անապահովութենէ: Մնացող ժողովուրդին երեք  չորրորդը նպաստ կը ստանար Պարենաւորման Յանձնախումբէն, որ կռիւներէ  ետքն ալ շարունակած է իր գործը երկար ատեն, օրըստօրէ նուաղեցնելով  նպաստընկալներու թիւը:  

Կարելի չէ անտեսել նաեւ շրջակայ այգիներու բարիքները: Օգոստոսէն մինչեւ Հոկտեմբեր առատ խաղող հայթայթած են անոնք, բոլորովին ձրի

ՖՐԱՆՍԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ ԱՅՆԹԱՊԻ ԱՆԿՈՒՄԷՆ ԵՏՔ 

(ՓԵՏ. 9 — ԴԵԿՏ. 25, 1921.) 

Փետր. 9-ին առաւօտուն Թուրքերը կը պարզեն սպիտակ դրօշ: Կրակը անմիջապէս կը դադրի: Թուրք պատուիրակութիւն մը կը ներկայանայ Ֆրանսական քոլոնէլին ու կը ստորագրէ Այնթապը յանձնելու 11 պայմաններորոնցմէ գլխաւորներ են. 1) Քաղաքը պիտի Ֆրանսական հովանաւորութիւնը. 2)  Թուրքերը պիտի յանձնեն իրենց զէնքերը. 3) Պատնէշները պիտի քանդուին. 4)  Քաղաքի զինուորներուն պիտի շնորհուի ներում, իսկ գիւղացի կռուողները պիտի արգելափակուին որպէս զինուորական գերի, մինչեւ իրենց գիւղերու անձնատուր ըլլալը. 5) Հայեր եւ Թուրքեր զինեալ պիտի չայցելեն իրարու թաղերը. 6) Տեղական կառավարութիւնը պիտի կազմուի տեղացիններէ, Ֆրանս. հովանաւորութեան տակ, եւս.: 

Թէեւ քաղաքը անձնատուր էր եղած, բայց տակաւին 20 օր Հայեր եւ Թուրքեր  չեն կրցած հաղորդակցիլ, եւ Մարտ 1-ին է որ վերջապէս արդելքը կը վերնայ: Ու կը  պարզուի ողբալի տեսարան մը, ամէնուրեք: Այնթապ գրեթէ ամբողջապէս աւերուած է: Թնդանօթը քանդած էր բոլոր կարեւոր փէնքերը, 3 մինարէներ

69 

հիմնովին, իսկ 10-էն աւելի կիսովին փլած: Քաղաքին մէջ մնացած էր աննշան բնակչութիւն մը միայն: Ով որ կրցած էր՝ փախած էր Մարաշ ու աւելի հեռուները՝ մինչեւ Մալաթիա: Մնացողներն ալ պահուըտած, անօթի, ծարաւ, քարայրներու մէջ՝ դարձած էին ուրուականներ, բոլոր ալ մուրացին գրեթէ

Շուտով կը սկսին Հալէպէն Այնթապ հոսիլ կարգ մը Հայեր, գործի կամ  պաշտօնի յոյսով: Առժամանակեան կառավարիչ կարգուած է տոք. Մէճիտ Էֆէնտի:  Հայ ու Թուրք կը սկսին շինել շուկան: Կռիւներու եւ անցեալի մասին ոչ մէկ ակնարկութիւն

Այս շրջանը սակայն կը տեւէ շատ կարճ: Եւ ահա մարտ 20-ին յայտարութիւն մը պատերու վրայ, որ կ՝ըսէ. « Համաձայնութեան մը նախագիծը ստորագրուած է Ֆրանս. կառավարութեան ու Պէքիր Սամի պէյի միջեւ, ըստ որու Այնթապ պիտի պարպուի Ֆրանս. զինուորներէ: Քաղաքին իշխանութիւնը պիտի փոխանցուի միլլիճիներու, իսկ ժանտարմըրին պիտի ղեկավարուի Ֆրանս. սպաներէ: Պիտի շնորհուի ընդհանուր ներում»: 

Այնթապի Հայերուն համար էականը այն էր, որ Ֆրանսական զորքը պիտի հեռանար: Մնացեալը անկարեւոր էր

Եւ ահա ծայր կուտայ խուճապը: Հետեւեալ օրն իսկ մեկնած են Հալէպէն վերադարձողները: Տնային կարասիներ նորէն շուկայ են թափուած, արտագաղթը դարձեալ սկսած, այս անգամ չվերադառնալու պայմանով

Ազգ. Միութիւնը, գտնելով ինքզինք անակնկալ նոր կացութեան մը առջեւ, կը  տեսակցի գնդ. Բէրիէի հետ, որ կապ պահողն է եղած քաղաքի իշխանութեանց ու  Քոլոնէլին մինչեւ, եւ լուսաբանութիւն կ՝ուզէ ներկայ ու ապագայ  հաւանականութեանց մասին, հարցնելով միանգամայն թէ ի՞նչ կը թելադրէ  Հայերուն: Գնդապետը կը յայտնէ, թէ քաղաք մնալ ուզող Հայերուն համար վտանգ  մը չկայ, այսուհանդերձ Ֆրանսացիներ արգելք չեն հանդիսանար գաղթել  ուզողներուն: Սոյն յայտարարութիւնը ան կը կրկնէ ամբողջ ժողովուրդին Հայոց  եկեղեցիին մէջ եւս:  

Միւս կողմէ՝ Ազգ. Միութիւնը Պէյրութ կը փութացնէ Տ. Ներսէսը, տեսնելու  զոր. Կուրօն եւ Այնթապի Հայերու կացութիւնը պարզելով դարման մը խնդրելու,  գէթ փոխադրական միջոցներ ապահովելու գաղթել ուզողներու համար: Տ. Ներսէս կը վերադառնայ շատ ուշ ու ձեռնունայն: Հազիւ կրցած էր տեսակցիլ կաթողիկոսին հետ ու վշտակցիլ: Զօրավարը չէր յօժարած տեսակցութիւն շնորհել

Մինչ այդ Էնգարայի Ազգ. Մեծ Ժողովը կը մերժէ ընդունիլ հաշտութեան  նախագիծը ու պահ մը կը մոռցուի Այնթապի պարպումը: Այսպէս կ՝անցնին ամիսներ: Անորշութիւն, անապահովութիւն, քաղաքը գրեթէ պաշարուած է միլլիճիներէ խառն միլիսը կը հսկէ անդորրութեան: Թէեւ կռիւ չկայ, բայց կայ վախանստգութիւն:

70 

Այս շրջանին այլեւս Զ.Կ.Մ. ցրուած է անոր անդամներու մեծ են: Թուրքերու հաւանական ոեւէ մէկ շարժումին առջեւ անպատրաստ չգտնուելու մտահոգութեամբ, Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը սահմանամերձ տուներու մէջ հաստատած է պահականոցներ եւ իր ընկերներէն պահակներ դրած, որոնք Մայիսէն Հոկտեմբեր մնացած են իրենց պարտականութեան գլուխ

Վերջապէս, Նոյ. 6-ին Ֆրանսացիներ պաշտօնապէս կը յայտարարեն, թէ  մինչեւ 1922 Յունվար 1 պիտի պարպեն ամբողջ Պաղտատի երկաթուղագծին  հիւսիսը գտնւող: Ֆրանքլին Պույեոն Էնգարա էր գացած ու իր դերը խաղացած…  

Եւ իրարանցումը կը սկսի: Թէեւ Ֆրանսացիներ կը հաւաստիացնեն, թէ ոչ  մէկ ստիպողականութուն կայ հեռանալու, քանի որ Ֆրանքօ — Թուրք  համաձայնագրի մէջ ապահովուած է անվտանգ ու խաղաղ կեանք  փոքրամասնութեանց համար եւ Էնգարին Ազգ. Մեծ Ժողովն ալ ընդհանուր ներում  շնորհած է Այնթապի բնակչութեան, ինչպէս նաեւ 6 ամիս զինուոր չպիտի առնուի  Այնթապէն ու Ֆրանսական հիւպատոս մըն ալ պիտի հոկէ համաձայնագրի  անթերի գործադրման վրայ, բայց ոչ ոք կը հաւատար այսպիսի  հաւաստիացումներու: Կ՝ըսուէր թէ շատ շատ կը բաւէր որ compromis-ները  հեռանային, եւ compromis բառը այդ օրերուն կը նշանակէր Ֆրանսացներու հետ  յարաբերած կամ Թուրքերու դէմ գործած ըլլալով վախնալու արդար իրաւունքը  ունեցող մարդ: Բայց ամէն մարդ ինքզինք compromis կը համարէր

Ազգ. Միութիւնը շուարած դարձեալ Տ. Ներսէսը կը փութացնէ Պէյրութ, զօր.  Կուրոյի մօտ: Շարք մը խորհըրդակցական ժողովներ՝ բոլոր երեւելիներժէ ու  հոսանքներէ կազմուած, տեսակցութիւններ Քոլոնէլին հետ, եւն., նոյնիսկ քաղաք  ժամանող Թուրք միւթէսարըֆին հետ:  

Ի վերջոյ տեղի մեծ ժողով մը Դեկտեմբերի առաջին կիրակին, Ադենական վարժարանի սրահին մէջ: Ազգ. Միութիւնը կը պարզէ ժողովրդին իր թափած զուր ջանքերը: Դարձեալ Հ. Յ. Դաշնակսութեան ղեկավարներէն Թաթուլ հակառակ կը խօսի արտագաղթին: Բայց լսող չկայ. ժողովուրդը ցրուի «ամէն մարդ իր գիտցածը թող ընէ» ի հոգեբանութեամբ

Պահ մը կը վախցուի որ զանգուածային խուճապ ու արտագաղթ պատահի  ու կը ծրագրուի գէթ արտագաղթը կազմակերպել, Ֆրանսացի զինեալ  պահակներով պաշտպանելով: Բայց այս երկիւղը չարդարանար: Անդին Տ.  Ներսէսի առաքելոիթիւնն ալ կ՝անցնի ապարդիւն: Ջէր յաջողած նոյնիսկ Այնթապ  վերադառնալ ու ստիպուեր էր մնալ Հալէպ:  

Եւ ժողովուրդը սկսի ամէն օր մաս մը փախչիլ: Սկիզբները Ֆրանսացիներ ու Թուրք կը դժուարանան անցագիր տալ, յետոյ անցագիրն ալ կ՝աժաննայ

Վերջապէս 1921 Դեկտ. 25-ին Այնթապէն կը հեռանայ վերջին ՖրանսացինՄնացած էին հազիւ 3500 Հայեր, մեծ մասամբ գաղթելու համար դրամ չունեցողներ:

71 

Այսպէս, Այնթապ մնացած է Ֆրանսական գրաւման ներքեւ երկու տարի եւ երկուքուկէս ամիս եւ անվարան կարելի է ըսել, թէ այս շրջանին Այնթապի Հայութիւնը հանգիստ օր մը չէ վայելած

Դեկտ. 25-ին, կէս օրէ ետք, քաղաք կը մտնեն միլլի զինուորները: Թուրքերու ցնծութիւնը մեծ է: Բոլորը դուրս են թափուած դիմաւորելու եկողները՝ մատաղներով, պարերով, սուսերախաղով, սանճագներով, երգերով, Ալլահ Էքպէրներով, տէրվիշական «զիքիր»ներով եւս.: Այնթապի երեւելիներէն միլլիհի Տայը Ահմէտ կ՝առաջնորգէ միլլիճիները, նստած սպիտակ իշու մը վրայ: Էնգարէի Ազգ. Ժողովը այդ օրը կը պատուէ քաղաքը «Ղազի» (յաղթական) պատուանունը կցելով Այնթապին

Իսկ Հայութե՞ան համար այդ օրը ցաւ, լքում, անորոշութիւն: Անգլիական ու Ֆրանսական գրաւումներէ, նաեւ տարի մը կռուելէ, նոյնիսկ յաղթելէ ետք այժմ նահանջ, արտագաղթ… 

VIII 

ՄԻԼԼԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ ԴԷԿՏ. 25, 1921 

Թուրքերը սկիզբները չափաղանց փափկանկատ կը վարուին Հայերու հետ:  Թուրք գիւղացիներ, կառավարութեան իսկ հրահանգով, գիւղերու մէջ արտ, այգի  կամ պարտէզ ունեցողներու բերքերէն մաս մը կը բերեն ու կը յանձնեն Հայ  տէրերուն: Ոչ մէկ յիշատակութիւն անցեալ դէպքերու: Անդորրութիւն ու աշխատանք

Բայց հազիւ երեք ամիս կը տեւէ այս մեղմ վերաբերմունքը: Քիչ քիչ  անպաշտօն հալածանքները ծայր կուտան: «Հիյէթի Մէրքէզիէ» նախ կ՝արգիլէ  Հայերուն գործ տալ կամ անոնց հետ առեւտուր ընել, Թրքապատկան խանութներէն  դուրս կը վտարուին վարձակալ Հայեր, Հայերու հետ գործակցութիւն ընող Թուրքեր  կը հարկադրուին բաժնուիլ ընկերակցութենէ: Այդպիսի Թուրք մը, որ յամառած է  չբաժնուիլ իր Հայ գործակիցէն, մահացու վիրաւորուած է դանակով ի պատիժ իր  յամառութեան:  

Յետոյ կը սկսի զինուորադրութիւնը: 20-ի չափ Հայ երիտասարդներ բռնուած ու ղրկուած են Ուրֆա, անկէ ալ Էրզրում: Մնացեալ երիտասարդութիւնը, որ  թագնւած էր տուներու մէջ, գիշերանց կը փախչի Հալէպ: Ժողովուրդէն շատեր գաղթած են արդէն

Եւ ահա յոյներու ծանր պարտութիւնը Փոքր Ասիոյ մէջ: Թուրքերու  զինովութիւնը արթնցուցած է անոնց անասնական բնազդները: Հալածանքը դարձած է բացայաատ

Հոկտեմբերի սկիզբը կը փակեն Հայկ. դպրոցները, առարկելով թէ կառավարութենէն արտօնագիր չունին:

72 

Հոկտ. 28-ին Ջինարլը մզկիթի դիմաց գտնուող Գըլըճեաններու տան  պատերէն քարերը կը քակեն, մինչ ներսը նստած են մարդիկ: Յաջորդ օրը կը  փլցնեն տունը, կը սկսին քանդել նաեւ ուրիշ տուներ, զանազան փուճ  պատճառաբանութիւններով, իբր թէ խախուտ են եւն.: Բոլոր Հայ տուները  քաղաքապետութեան կողմէ նշանի տակ կը գրուին, որպէսզի քանդուին իբր բէ  ճամբայ կամ պողոտայ լայնցնելու համար:  

Բայց ահա 1922 Նոյ. 9-ին Ղազի Այնթապ Թուրք թերթը «Հեռու թող ըլլան»  խորագրով կծու խմբագրականով մը ու «Սեւաբազդը» խորագրով վիրաւորիչ առակով մը դուրս կը վռնտէ Հայերը Այնթապէն

Ասոր վրայ Տէր Գարեգին քհնյ. կը դիմէ միւթէսարըֆ Ասէֆ Թալէադ պէյի եւ  կը հարցնէ, թէ ի՞նչ է իշխանութեան տեսակէտը վերը մատնանշուած գրութեանց  մասին: Միւթէսարըֆը կը պատասխանէ, թէ ակնարկըւած գրութիւնները  կ՝արտայայտեն յօդուածագիրներու, ոչ թէ կառավարութեան կարծիքը:  Այսուհանդերձ հաւանական պատերազմի մը պարագային կառավարութիւնը  պիտի պարտաւորուի ներքին գաւառները փոխադրել Հայերը ուստի Հայերու իսկ  շահերու տեսակէտէն բաղձալի է որ գաղթեն: Միւթէսարըֆի կողմէ այսպիսի  յայտարարութիւն մը այլեւս կասկած չէր ձգեր հալածանքի պաշտօնականութեան  վրայ: Եւ ժողովուրդը ստիպուած էր օր առաջ փախչիլ ազատիլ:  

Թուրքերը մասնակի սպանութիւններ ալ կը գործեն: Հային թաղի պահապան  Ալապաշեան Մանուկը, որ ծերունի մըն էր, գիշերանց կը մորթեն փողոցին մէջ:  Նոյնպէս գիշերանց սանդուխով մը կ՝իջնեն Քէօմիւրճեանի տունը, մահացու  կերպով կը վիրաւորեն զայն ու կը հեռանան, կարծելով որ մեռած է: Իր տանը մէջ  կը սպաննեն Քէշիշեան Գէորգը, նոյնպէս կը վիրաւորեն տնեցիներէն քանի մը  հոգի: Չորս հինգ տեղէ կը վիրաւորեն Յովհաննէս Ճիվանեանը իր տան դրամ  առջեւ, այնպէս որ 3 ամիս հիւանդանոց պառկելէ ետք միայն յաջողած է գաղթել  Հալէպ:  

Այս եւ նման դէպքեր խելքի բերեն բոլորը ու կը հարկադրեն, որ մնացած 3000-ի չափ Հայերը արագ փախուստով հեռանան Այնթապէն: 1923 Յունվարին հազիւ 5 — 6 ընտանիք մնացած էին, Ամերիկեան Հիւանդանոցին եւ Լատինագ Վանքին մէջ

Լատինաց Վանքին մէջ մնալ յամառողներէն Նազար Առաքելեան քանի մը  ամիս ետք մազապուր Հալէպ կը փախչի մէկն ալ Թուրքի մը դանակին փրկանք  տալէ ետք: Այս գաղթի ընթացքին Այնթապ եկած Ասլան պէյ սպառնացած է  ճամբուն վրայ պատահաբար հանդիպած Հայու մը սա բառերով. «ծօ, դեռ հո՞ս դս.  վաղն իսկ քեզ հոս պէտք չէ որ տեսնեմ, հակառակ պարաղային վախճանը դու  գիտես… »:

73 

Իսկ Ֆրանսական հիւպատո՞սըԱմենէն առաջ ան դրած էր կծիկը 1922  Հոկտեմբերին

Այսպէս կ՝իջնէ վարագոյրը երբեմնի շէն Հայ Այնթապի վրայ, այժմ դատարկ  Հայերէ, ինչպէս որ Տաճկահայաստանը ամէնուրեք գրեթէ… Այնթապի վերապրող Հայութիւնը անգամ մը եւս կը բաժնէ իր ազգակիցներու դառն ճակատագիրըտարագրութեան ճամբաներուն վրայ, իր ետին ձգելով պատմութեան համար ոսկեղէն էջ մը քաջութեան, հերոսութեան, մարտական կորովի, ազգային գիտակցութեան ու միահամուռ կամքէ ծնած պայքարի ու յաղթանակի

Այնտեղ կը հանգչին սակայն զէն ի ձեռին ինկած նահատակներու  աճիւնները: Այնտեղի հողն ու ջուրը սակայն կը խօսին լուռ՝ ի գործ դժուարին  դիւցազնութեանց ու թափուած արեան անմեռ յիշատակներէն:  

Այս նահատակութիւնն է, այս դիւցաղնութիւնն է, այս արիւնն է որ կ՝ապրեցնէ ողջ Հայութիւնը: « Մահ իմացեալ անմահութիւն է»: 

Դ 

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՉԱԿԱՆ  

I  

ՊԱՐԵՆԱՒՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾԸ  

Ազգ. Միութիւնը, առաջին իսկ օրէն կանխատեսելով Հայ-Թրքաեան  բախումի մը անխուսափելիութիւնը, կը կազմէ Յանձնախումբ մը, որ նախ կը  ձեռնարկէ տունէ տուն շրջագայելով գրի առնել ընտանիքներու անդամներու թիւը  եւ անոնց ունեցած ուտեստեղէնի քանակը: Ասկէ զատ՝ Յանձնախումբը կը գնէ մաս  մը պարէն, մասնաւորաբար ցորեն: Այս պարէնը կ՝ամբարուի բողոքականներու Ա.  Ժողովարանին մէջ:  

1920 Ապրիլ 3-ին Պարէնաւորման Յանձնախումբի կազմն էր Տէր Ներսէս  քհնյ. Պապաեան, Յովհաննես Արարատեան, Նաում Տաշօեան, Յարութիւն  Պասմաճեան, Յարութիւն Միսիրեան, որ քանի մը շաբաթ յետոյ հրաժարած է, — իր  տեղ անցած է Գր. Տէմիրճեան, Ածատուր Կիւլէսէրեան եւ Տէր Գարեգին քհնյ.  Պօղարեան: Կռիւներու ընթացքին ասոնց վրայ աւելցած են Յրթ. Փանճարճեան եւ  Եղիա Տէմիրճեան:  

Նպաստի բաշխման եղանակը. — Հիմ ընդունելով երկու  

յարանուանութիւններու կարօտեալներու ցուցակը, հետզհետէ կ՝աւելցնեն նորեր,  մինչեւ որ նպաստնկալներու թիւը կը հասնի 3,000-ի: Սկիզբները տրուած  օրապահիկը եղած է շաբաթական մէկուկէս օխա ալիւր կամ ձաւար, մաս մը ձէթ, 

74 

ռուպ, աղ եւս.: Կռիւներու երկրորդ շաբաթէն ետք զինուորներուն տրուած է  կանոնաւոր ռոճիկ:  

Պարէնի աղբիւրներ. — Այնթապի Հայութիւնը տարագրութենէ նոր վերադարձած ըլլալուն հնարաւորութիւն չէր ունեցած ամբարել իր տարեկան պարէնը: Միւս կողմէ Թուրքերու հետ յարաբերութիւմը խզուած ըլլալու պատճառով կարելի չէր նոր գնումներ ընել: Ուստի պարէնի աղբիւր կը մնային Հայկ. թաղերը, Ֆրանսական բանակը եւ գրաւեալ ձեռք ինկած աւարը

1.- Թուրք տուներէ. — Ագեօլ Շապէն աղայի տունէն գրաւուած է երկու մեծ ամբար լեցուն սիսեռ ու ցորեն

2.- Պիւլպիւլ Խօճայի տունը գրաւելէ ետք ձեռք ձգուած է ամբարանոցը, մօտ 15 քանթար — 3250 օխա չամիչ, թուզ եւս.: 8 գանթար ալ արմտիք, ցորեն, ալիւր եւս.: 

3. — Մաս մը արմտիկ ձեռք ձգուած է Փաշա Սօգաղըի Թրքական թաղերէն

4. — Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյցի եւ Հայ Որբախնամ Ընկերութեան որբանոգները յանձնած են իրենց պաշարը կռուողներուն, որբերը Պէյրութ փոխադըրելու առթիւ

5. — Հայ տուներէն շատեր անտրտունջ տրամադրած են իրենց ունեցածըոմանցմէ ալ Յանձնախումբը բռնագրաւած է, բոլորին ալ փոխարէնը վճարելովԱռատ եղած է ամենէն աւելի պիստակը, քանի որ վաճառականներ չէին կրցած արտահանել

6. — Փոխադրական կարաւաններու միջոցաւ մերթ ընք մերթ Հալէպէն ստացուած է արմտիք, ցորեն, մսացու կենդանի, լուբիա եւն.: 

7. — Ամենէն շատ զգալի եղած է բանջարեղէնի պակասը, քանի որ բանջարանոցները Թուրքերու կաղմէ էին: Առատ կանաչեղէն հնարաւոր եղած է ձգել միայն զինադադարի ընթացքին

8. — Աղի պէտքը շատ զգալի ըլլալուն, Ազգ. Միութեան հրահանգով քանդած են հացի փուռերը եւ տակը կոտակուած աղի հողը գործածած

9. — Ֆրանսացիներէ եւս ստացուած է մաս մը պարէն: Հազարապետ Ապատի մէկ անգամ յանձնած է 2,000 քիլո ալուր. իսկ Ֆրանս. զինուորներու համար մորթուած բոլոր եզներու գլուխներն ու ոտքերը տուած են Հայերուն

Յանձնախումբը բաշխումը կատարած է անաչառորէն ու խղճի մտօք

Ազգ. Միութեան լիազօր քննիչներ Թաթուլ Քիւփէլեան եւ Յակոբ Համմալեան քննած են Պարենաւորման Յանձնախմբի գործը եւ բաշխումը ու տեղեկագրած, թէ

75 

գործը տարուած է շատ կանոնաւոր կերպով ու բաշխումը կատարուած խղճի մտօք

Նպաստ ստացած են ոչ միայն տեղացիներ, այլ 5,000-ի չափ գրսեցիներորոնք Այնթապ հաստատուած էին

Զրկումի աստիճանը ըմբռնելու համար արժէ յիշատակել, որ Յանձնախմբի մէկ քննութեան ընթացքին, 48 տուն այցելելէ ետք, տեսնուած է որ կերակուրներու կաթսաներու բոլորին մէջ ալ, բացի 3-էն, խոտեղէն կը խաշէին:   

Զինադադարին է պարենաւորման տագնապը չափով մը մեղմացած է, բանի  որ կարելի եղած է Թրքական թաղերը երթալ ու գնումներ ընել: Ցորենը աղացած են  Թոփպաշեան եղբաերներու ջաղացքին մէջ եւ Ազգ. Միութիւնը լրիւ վճարած է  աղալու վարձքը:  

Կռիւներու ընթացքին Յանձնաքումբը զանազան թաղերու մէջ բացած է հացագործի 6 խանութ, որոնցմէ կ՝օգտուէին բոլորը: 3 ամիս տուած է այս փուռերու գործունէութիւնը

Այս բոլորին վրայ պէտք է աւելցնել, որ Օգոստոսէն սկսեալ ժողովուրդը օգտուած է քաղաքի շրջակայքի այգիներու խաղողէն, որ նախախնամական դեր կատարած է ժողովրդի վերակրման եւ առողջական վիճակի տեսակէտներէն

II 

ՀԱՇՈՒԵԿՇԻՌ 

1920 — 1922 ԴԵԿՏՄԲԵՐ 

ՄՈՒՏՔ  

Օտարներէ 

 Լ. Օ. Ղրշ

Ֆրանս. Նպաստներ 5184.54  

Ամերիկեան Նպանտներ 1332.21 

Խառն, Մասնաւորներէ եւս. 5455.49 

__________________ 

 11,972.14 

Հ.Բ.Ը.Մ.է 9511.59  

Եգիպ. եւ Ամերիկ. Այնթապցիներէն 3554.08 

Հոգեւոր պետերէ 3220.16  

Զանազններէ 885.70 

76 

 ____________________  17,171.53 

Տեղական 

Ուղղակի նկաստ 1311  

Ծախուած պարէն եւս. 6211.20 

Զանազան հասոյթներ 2843.41 

Գրաւոումներէ 1833.01 

________________________ 

 12,198.76 

 Գումար 41,342.43  

ԵԼՔ

Ժողովրգական պարենաւորում 20,821.59 Զինուորներու պարէն ու թոփակ 5,703.61  Նահատակաց ընտանիքներու 392.79 Կրթական նպաստ 2,026.31 Ժողովրդի փոխադրութիւն 1,099.06 Նուէր եկեղեցւոյ Կրանս. Կ. Խաչին 15.43  ____________________ 

30,058.79 

Պարէնի փոխադրութիւն 5,871.44   Վեռելանիւթ, աղքատախնամի եւս. 1,689.83 Մթերք 1,671.92 Գրաւում եւ վնասներ 482.69   ______________________ 

 9,715.88 

Գրասենեակի պաշտօնէութիւն, Այնթապի— 

 Հալէպ կարաւանի, ճամբորդութիւն եւ 

 այլ ծախքեր 1.414.61  Պատրաս ազգային սնտուկի մէջ 153.38  ______________________ 

77 

Գումար 41,402.66  

III  

ՅԱՆՁՆԱԽՈՒՄԲԵՐՐՈՒ ԿԱԶՄԸ  

1. — Քաղաքապետութիւն՝ Յակոբ Պէզճեան, Միսաք Լէյլյկեան, Մովսէս Հէքիմեան, Մելքոն Գանագեան, Սրդան Եկաւեան

2. — Դատարան՝ Յակոբ Գարամանուկեան, Մովսէս Արսլանեան, Եղիազար Պէնլեան

3. — Վառելանիւթի՝ Յովհաննէս Խաշխաշեան. Մանուէլ ԹոպպաշեանԱրտաշէս Թախթաճեան

4. — Հակալքոլական՝ Ներսէս Կէտիկեան, գլխապետ

5. — Ոստիկանապետ եղած են Ներսէս Իշխանեան, Ապրիլ 1-էն սկսեալ քանի մը որ, Գարամանուկեան Սարգիս մինչեւ Մայիս 15 յետոյ Եիւսիֆ Տէմիրճեան եւ Յարութիւն Մոմճեան

6. — Պարէնի գնման ու ցուցակագրման յանձնախումբ՝ Գրիգոր ՍարգիսեանՅովսէփ Առաքելեան, Յակոբ Գաարամանուկեան, Յարութիւն ԽարատճեանՄինաս Քէնտէրճեան, Արտաշէս Թախթաճեան, Յովհաննէս ՍաաթճեանՅարութիւն Եմէնիճեան, Կարապետ Գալուսեան

7. — Լքեալ գոյքերու՝ Թորոս Ճէպէճեան, Ռուբէն Թոփճեան, Յովհաննէս Անդրէասեան, Յակոբ Շնորհքեան, Աւետիս Տէմիրճեան, Ներսէս ՋագըճեանԿարապետ Թիւթիւնճեան

8. — Բանուորական՝ Կարուճ Մերճէնեան, Մելքոն Գապագեան, Աբրահամ Սէրայտարեան, Նուրի Խարատճեան

9. — Հրշէջ՝ Յակոփ Փոլատեան, Ֆիլիպ Շիշմանեան, Կարապետ ՎահրամեանՍուրէն Վա,հրամեան

10. — Հանրային մաքրութեան՝ Սողոմոն Նիկողոսեան, Մանուէլ 

Քէնտիրճեան, Մովսէս Հէքիմեան, Նազար Արսլանեան

11. — Պարենաւորման Յանձնախումբ՝ արդէն յիշատակած ենք

ԱԶԳ. ՄԻՈՒԹԵԱՆ ԿԱԶՄԸ 

1920 Յունվ. 1- Յունիս 9

78 

Նախագահ տոք. Գէորգ Ասլանեան, Յակոբ Մուրատեան, Գիրիգոր Ճէպէճեան, Խորէն Վարժապետեան

Գանձապահ Յկբ. Տէր Մելքոնեան, Քրտղ. Նազարէթ Ֆըստըգճեան, Տիգրան Սէր Պետրոսեան, Սողոմոն Արեւեան, Եդոարդ Ակինեան, ոչ Այնթապցի Յունիս 9 — Դեկտ. 25 

Նախագահ՝ տոք. Յովսէշ Պէզճեան եւ իրեն հետ ընտըրուած են Յակոբ Համմալեան, Աբր. Սէրայտարեան

Գանձապահ Յկբ. Տէր Մելքոնեան

Քարտուղար՝ Ֆըստըգճեան Նազարէթ, Միւրէքեան Յակոբ, Ճէպէճեան Գրիգոր

1920 Դեկտ. 26-էն մինչեւ 1921-ի վերջը 

Նախագահ՝ Ն. Պէզճեան

Քարտուղար՝ Ն. Ֆըստըգճեան, Գալէմքեարեան, Միւրէքեան, Տիգրան Մեսրոպեան, Մովսէս Ասլանեան

Զ.Կ.Մ.ի ԿԱԶՄԸ 

Հրամանատարութիւն.- Ատուր Լէւոնեան եւ Աւետիս Գալեմքեարեան:   

Զ.Կ.Մ.ի սկզբնական կազմն է՝ Աւետիս, Ատուր, Արարատեան ՄկրտիչԵաղսըզեան Ռուբէն եւ Ճէմէլեան Սուրէն: Հետագային, Դեկտեմբերէն ետքԱրարատեանին, որ Հալէպ կ՝անցնի, կը փոխարինէ Յովհաննէս Մէրտխանեան

Նոյեմբերէն սկսեալ Զ.Կ.Մ.ի կազմը ստանայ հետեւեալ պատկերը.- 

Աւտիս Գալեմքեարեան, պարէնի եւ այլ գործերով մեկնած ըլլալով ՀալէպԱտուր Լէւոնեան կը դառնայ զինուորական պետ. Մերտխանեան՝ քարտուղարԵաղսրզեան կը ստանձնէ զինուորական պարենաւորումը, Ճէմէլեան՝ զինուորական ոստիկանութիւնը: Թաթուլ, Գրիգոր Պաղտասարեան, Վարդան Կատարեան եւս մնացած են զինուորական կեդրոնի մէջ որպէս դիւանի անգամներ ու քարտուղար: Կեդրոնի մէջ ափխատած է նաեւ կիւրինցի Գարեգին Թահմազեան

ԿԱՐԳԱԽՈՍ Կռիւներու տեւողութեան կարգապահութիւնը եղած է լրիւ ու անթերի՝ վերէն վար: Բոլոր դիրքներուն եւ պահակներուն օրը օրին հրամանատարութենէն հաղորդուած է օրուան կարգախոսը

Ապրիլ 1 կռիւ առաջին օրուան կարգախօսը եղած է վրէժ, եւ այնուհետեւ յաջորդաբար, փայլակ, շանթ, Սամսոն, լուսին, ռազմիկ, արեւ, Վան, լոյս, մարդզօրք, խենթ, Րաֆֆի, կարին, Արամ, Զէյթուն, Սասուն, կովկաս, Ուրֆա, կեանքկռիւ, դրօշակ

Մայիս 1-ին սկսեալ՝ Հայաստան, Անդրանիկ, հաց, Սերոբ, Մուրատ, Երեւանջուր, Արարատ, Կարս, Մասիս, Կիլիկիա, զինուոր, Վահագն, հայրենիք, հրացանմօսին, կեդրոն, արօր, վարդ, եւայլն:

79 

Ե 

ԵԶՐԱՓԱԿՈՒՄ  

Այնթապի մէջ Հայութիւն չկայ այսօր, ինչպէս առհասարակ  

Թրքահաաստանի եւ Փոքր Ասիոյ ու Կիլիկիոյ երբեմնի հայաբնակ բոլոր վայրերուն  մէջ: Թուրքը, դարերու իր աւերիչ բնազդով, քանդած աւերած է ամէն ինչ ու սրբած  անհետացուցած է Հայ շինարարութեան ամէն հետք:  

Բայց Այնթապի Գոյամարտի ընթերցումը պիտի բերէ մեզ այն 

եզրակացութեան, թէ թշնամին այս արդիւնքին պիտի չհասնէր երբեք, եթէ 1) Հայութիւնը միահամուռ ու կազմակերպուած ճիգերով ամենուրեք պարզէր ազատամարտի այն դրօշը, զոր բարձրացուցին քանի մը դիւցազնական քաղաքներ՝ Վան, Շապին Գարահիսար, Ուրֆա, Պաքու եւ Այնթապ: 2) Եթէ մեծ պետութիւնները եւրապական դիւանագիտական 

նենգամտութեան ու հակադիր շահերու սեղանին վրայ շղոհէին բովանդակ Հայութիւնն ու իր դատը

Այնթապ, իր գոյամարտով, անգամ մը եւս պերճախօս կերպով կը հաստատէոր 

Ա. — Տարագրութենէ վերադառնալով իր աւերած օճախը վերականգնել ուզող ափ մը Հայութիւնը դարձեալ զոհ պիտի երթար Թրքական սուրին ու հուրին, եթէ չգիտնար ոտքի կանցնիլ ու պաշտպանել ինքզինք զէնքի կռիւով: Այդ Հայութիւնը կը վերապրի այսօր, թէեւ իր օճախներէն հեռու, որովհետեւ կռուած է

Բ.- Տարագրութեան մէջ արիւն ու արցունքէ, սով ու զրկանքէ անցնող Հայութիւնը, վերադարձին, արդէն կրած էր հզօր հոգեփոխութիւն մը, եւ իր մէջ կը վառէր անկաշկանդ կենցաղ մը վերստեղծելով, ի հարկին այդ նպատակին համար զէնք քաշելու կրակը

Գ.- Հայը ունի, հակառակ դարերով յեղյեղուած անմիաբանութեան համբաւին, կազմակերպուելու եւ ընդհանրական կամք ու ոգի յայտնաբերելու սքանչելի ընդունակութիւն

Դ. — Հայ զինուորը արի է ու տոկուն, Հայ զինուորականը՝ պարտաճանաչգիտակից, անձնազոհ ու արթուն, Հայ կինը՝ խնայող, սրտակից, չարքաշ ու զրկանքներու հանդէպ անտրտունջ

Ե.- Հայ ղեկավար տարրը գիտէ համադրել ուժերը, քառսէն 

կազմակերպութիւն յառաջացնել, պահպանել կարգ կանոն, ըլլալ անյիշաշար ու կորովի:

80 

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով