ՊԱԼԸՔԼԸ ՇՈՒԿԱՆ

Գրեց:
Մուրատ Ուջաներ

Անցեալները, երբ գիշերային խոր մթութեան մէջ, մարդոցմէ զուրկ հրապարակիս վրայ փչող զեփիւռէն ցրուած թղթերու ու ծրարիկներու խշրտուքներէն բացի որևէ ձայն չէր լսուեր, լսած երգիս բառերուն վրայ սեւեռած էի ուշադրութիւնս: Հրապարակիս, ինչպէս որ զիս կ’անուանեն հիմայ , արեւմտեան կողմի պողոտայէն համրաքայլ յառաջացող ինքնաշարժի երաժշտասփռոցէն հնչող երգին իմ լսած բաժնին մէջ կին մը բարձրաձայն կը պոռար՝ «Եթէ հիմայ ինծի ետ տան կորսուած տարիներս …»: Երբ այդ ինքնաշարժին մէջ դեռ քսանական տարիքի վերջաւորութեան նոյնիսկ չհասած երիտասարդի մը գոյութիւնը նկատեցի, ինքնիրենս, դեռ ի՞նչ կորսունցուցած կրաս ըլլալ, որ կորսուած տարիները ետ կ՞ուզէ այս երիտասարդը, ըսելով յուշերուս մէջ էի թաղուած: Այո՛, ինչպէս որ քիչ առաջ ըսի, այսօր զիս հրապարակ կը կոչեն մարդիկ, սակայն ես դեռ յիսուն վաթսուն տարի առաջ այս քաղաքին ամէնէն կարևոր շուկան էի և Պալըքլը Շուկայ ըլլալով համբաւ շահած: Շատ հեռու շրջաններու երթալով թէ ձեր ժամանակը աւելի պիտի չվատնեմ և թէ իմ արդէն աւրուած տրամադրութիւնս աւելի պիտի չաւրեմ: Կարճ խօսքով, այս առիթէն օգտուելով, թէ ես ի՞նչ եմ, ի՞նչ վիճակի բերուեցայ և անցնող տարիներու կուտակումը ձեր հետ կիսել կ’ուզեմ:

Մինչև վերջերս իբրև Կառավարչատուն գործածուող շէնքին հարաւային կողմը, հանրութեան կողմէ «Քըզ Սաթթըրանի Զբօսայգի» անուանուող տարածքին ասկէ հարիւր տարի առաջ իմ անունս տրուած էր՝ Պալըքլը Շուկայ: Հիմայ ես կ’զգամ, թէ դուք ձեզի կը հարցնեք, թէ ի՞նչու զիս Պալըքլը Շուկայ անուանեցին եւ ձուկը ի՞նչ գործ ունի Անթէպի նման տեղ մը: Թոյլ տուէք բացատրեմ. երեքէն չորս հարիւր տարի առաջ տարածքիս հիւսիւսային կողմը կ’օգտագործուէր որպես քարհանք: Քարհանքի հարաւը աղբիւր մը կար եւ այդ աղբիւրին ջուրը պարապի կը թափուէր: Այս ջուրը օգտագործելու համար, աղբիւրին գտնուած տեղը պատնէշ մը շինուեցաւ: Պատնէշին աղբիւրի ջուրը կը հաւաքուէր մեծ աւազանի մը մէջ, իսկ աւազանէն թափուող ջուրը ջրանցքներու միջոցով մօտակայ տուներուն ու այգիներուն կը բաժանուէր: Այս մեծ աւազանի գլխաւոր առանձնայատկութիւնը անոր գետնի մակարդակէն մէկէն մէկուկէս մետր ցած ըլլալն էր: Անոնք, որոնք աւազանի ջուրէն օգտուիլ կ’ուզէին, ստիպուած էին հինգ վեց քայլով վար իջնել անոր չորս կողմի քարէ աստիճաններէն, ասոր պատճառը հին ատեն աղբիւրէն դուրս եկած ըլլալնին ըսուող ձուկերուն աւազանին մէջ լողալն էր: Չնայած շատ երկար տարիներ առաջ ձուկերը այս աւազանը լքած են, Անթէպի բնակչութիւնը այս աւազանի վայրը սոյն պատճառով շարունակած է Պալըքլը Շուկայ, աւելի ճշգրիտ, տեղական բարբառով «Պալըքաղան » կոչել :

Ժամանակին Անթէպի ամենամեծ շուկան էի ես, մարդիկ կարող էին գտնել ինչ որ  կ՛ուզէին: Զիս անուանեցին նաև Փոքր Անթէպ, քանի որ Անթէպի մէջ ապրող բոլոր կրօնքներէն եւ աղանդներէն մարդոց համար խանութներ և տուներ ունէի: Եկէք պատմեմ ձեզի անցած հարիւր քսան տարի առաջուայ վիճակս, որպեսզի կարողանաք զիս աւելի լաւ ճանչնալ: Այն ատեն հիւսիսս կար Չուքուր Պոսթան անունով տեղ մը, հարաւս` Չուքուր Օպան, արևմտեան կողմս Էյիւպողլու թաղամասը, հրապարակի արևելեան կողմը նեղ փողոց մը կար, որ կ’երկարէր դէպի Ալայպէյի մզկիթը և այս փողոցին աջին ու ձախին շուկան գոյացնող խանութներ կային։ Ժամանակին քաղաքի երեք մայր ուղիներէն մէկն էր, որը ես մայր ուղի կոչեցի, չկարծէք որ լայն փողոց մըն էր ան, այլ երկու, երեք մետր լայնութեամբ նեղ փողոց մը, որ շուկայի միջով անցնելով կ՛սկսէր արևելք գտնուող Արասայէն ու կը շարունակուէր մինչեւ Զէրտալիլիկ կոչուող վայրը, որը քաղաքի արեւմտեան սահմանն էր: Օն, եկէ՛ք, շատ չէ, հարիւրքսան տարի առաջուան վիճակին մէջ արեւելքէն արեւմուտք այս նեղ ճանապարհով քալենք: Եթէ ներկայիս Ալայպէյ և առաջ Ալայպէյի Շուկայ կոչուող տեղէն դէպի արևմուտք ելլելու սկսինք, այսօրուայ Կազիլէր փողոցին մէջ քալած կ’ըլլանք: Այս ճանապարհը կը կոչուէր Պալըքաղանի ճանապարհ: Ինչպէս քիչ առաջ ըսի, երկու կողմերը կերպասեղէնի, նպարավաճառի, լուսանկարչի, ժամագործի, հացագործի, լեպլեպու, օշարակավաճառի,  հալվա եւ պաղպաղակ վաճառողի խանութներ եղող այս ճանապարհը շատ նեղ էր: Դեռ  քառասուն յիսուն տարի առաջ  իբրև քաղաքի գրադարան գործածուող շէնքը գալէն առաջ,  անոր կցուած Պալըքլը աղօթատեղին (Մէսճիտը) կար ։  Իսկ մէսճիտի դուռը ետեւը, զբոսայգիի փողոցին  մէջն էր: Մէսճիտի դրան առջևէն դէպի արեւմուտք Պալըքաղանին զուգահեռ երկարող ճանապարհ մը կար, որը դէպի Էյիւպողլու մզկիթ կը դառնար: Միջանկեալ պէտք է նշեմ, որ մէսճիտը Պալըքաղանի ճանապարհէն տեսանելի չէր: Պալըքաղանի ճանապարհի եւ մզկիթի միջեւ տուներ կային: Մէսճիտը բաւականաչափ մեծ էր, հարիւրյիսուն երկու հարյուր մարդ պահելու համար եւ լաւ եղանակին աղօթելու պարտէզ մը ունէր: Պալըքաղանի ճանապարհին զուգահեռ և մեսճիտի դրան առջևէն սկսող ու դէպի արևմուտք գացող փողոցին և Պալըքաղանի ճանապարհին միջև, վրան թութի ծառեր գտնուող հրապարակ մը կար: Այս հրապարակը տօներուն մարդոց հանդիպելով զրուցելու տեղ մըն էր: Այս հրապարակի արեւելքի կողմը, այն անկիւնը, ուր զբոսայգիի փողոցն ու Պալըքաղանի ճանապարհը իրար կի միանան, կը գտնուէր երեսը դէպի հրապարակ դարձած Պալըքաղանի ոստիկանատունը: Շուրջը փոքր խանութներ և առջեւի ճակատին ճերմակ մարմարէ չորս գլանաձև սիւներ ունեցող ոստիկանատունէն ներս հրապարակէն կը մտնուէր: Այս գեղեցիկ շինութեան վերի յարկը կը ծառայէր որպէս Պալըքլըի Մահմուտիյէ Դպրոց եւ ժողովրդի շրջանակներուն կը կոչուէր Մահմուտիյէ դպրոցը: Պալըքաղան հրապարակի արևմտեան կողմը, քաղաքի ամէն կողմէն ներս մտնելու յարմարութիւն ունեցող,  Սարգիս անունով հայ տղամարդու մը աշխատցուցած նշանաւոր սրճարան մը կար: Միջանկեալ, մոռցայ ըսել, որ մինչ այստեղ գալը, Պալըքլը Մէսճիտիի դրան դիմաց,  հրապարակի հիւսիւսային կողմը , դուռը դէպի զբոսայգիի փողոց նայող Պասմաճըի Մէտրէսէն կար: Այս մէտրէսէյի հիւսիսային կողմի նեղ փողոցով կարելի էր ընդհանրապէս ամառուայ վերջաւորութեան ձաւար խաշելու յարմար տափարակ գետին եղող Չուքուր Պոսթան  երթալ: Պալըքաղան ճանապարհի հարաւը ինկած հատուածը կը կոչուէր Չուքուր Օպա: Ճանապարհի այս հատուածին վրայ կային խանութներ, տանիքները կղմինտիրով ծածկուած տուներու կողքին ՝ նաեւ Քեյվանի բաղնիքը: Պալըքաղանի շուկայէն ժամանակին Անթէպի ամենայայտնի պողոտան եղող Սուպուրճու պողոտային կարելի էր հասնիլ, անցնելով այսօրուայ Բժ Մեջիթ Պարլաս պողոտայով կամ Մ. Թեվֆիք Ույկունլար փողոցի  ճանապարհով: Այն ատեններուն այսօր Հիւրրիյէթի պողոտայ կոչուող ճանապարհը չկար: Չնայած Առաջին Աշխարհամարտի ժամանակաշրջանին, Հայերու տեղահանութենէն անմիջապէս վերջ, հարաւային կողմի Փաշա փողոցն ու հիւսիւսային կողմի Սապուրճու պողոտան հարաւ հիւսիւս ուղղութեամբ իրարու կապելու նպատակով շատ մը տուներ ու խանութներ քանդելով ճանապարհ մը բանալու փորձ է կատարուած, սակայն նիւթական անբաւարարութեան պատճառով այս ձեռնարկը կարելի եղած էր տասնըհինգ քսան տարի անց իրականացնել ու գրեթէ արեւելք-արեւմուտք ուղղութեամբ երկուքի էր բաժնուած:

Ասոնց հետ, կը խորհիմ, որ ձեզի Առաջին աշխարհամարտի նախօրէի և պատերազմի տարիներու իմ վիճակիս մասին, հակիրճ պատմած եղայ: Եթէ կ’ուզէք եկէք ձեզի պատերազմի աւարտին վիճակիս մասին պատմեմ: Առաջին Աշխարհամարտի աւարտին հազիւ սկսած էի վերագտնել իմ հին աշխուժութիւնս, քաղաքը գրաւուած էր նախ անգլիացիներու, յետոյ ալ ֆրանսացիներու կողմէ: Կրնամ  ըսել, որ անգլիական գրաւման շրջանին շատ բացասականութիւն չապրեցայ։ Բայց ֆրանսական գրաւման շրջանին, յատկապէս զինուած պայքարի սկիզբով, կեանքը նոյնպէս տակնուվրայ եղաւ: Անթէպի գոյամարտ ըլլալով յիշուող այս շրջանի երեք ճակատներէն մէկը, ուր բախումները ուժեղ էին, կը կոչուէր իմ գտնուած շրջանի անունով: Միւսները Քոզանլըի եւ Չընարլըի ճակատներն էին: Արդէն, արեւմտեան կողմս Առաջին Աշխարամարտի շրջանին – ինչպէս քիչ առաջ նշեցի — ճանապարհ բացման աշխատանքներու պատճառով քանդուած տուներով ու անոնց փլատակներով ողողուած էր: Այս փլատակներուն երբ Անթէպի գոյամարտի ընդացքին վնասուած շէնքերի աւերակները ալ գումարուեցան, շուկայի արեւմտեան կողմը փլատակներէն անանցանելի վիճակ մը ստացաւ: Բարեբախտաբար, այս փլատակները կարճ ժամանակի մը մէջ մաքրուեցան, մի նայիք որ կարճ ժամանակ ըսի, գրեթէ տասը տարի  անց երբ հին շէնքերս նորոգուելով մարդոց կարիքները բաւարարող շուկայի մը տեսքը վերստացայ, սիրտս գալարուած ուրախութեամբ մը լեցուեցաւ: Իսկ ուրախութեանս գալարուածութեան պատճառը իմ հին բազմամշակոյթայնութեանս անհետ կորսոուիլն էր: Իմ հայ բնակիչները, որոնց հետ շատ դառն ու քաղցր յիշողութիւններ ունէի, եւ իմ շուկայ եկող յաճախորդներս այժմ չկային եւ ոչ ոք կ’ ուզեր յիշել իրենց անունը: Նաեւ արևելքէն արևմուտք երկարող ճանապարհիս Կազիլէր պողոտայ վերակոչուլէն ատեն մը վերջ, Ալայպէյի Շուկայ անուան ալ  մոռացման և  անկէ վերջ չկարենալով կանխատեսել, թէ ապագային ինչեր կրնար ինձ հետ պատահիլ, շատ էի տխրած: Ինչպէ՞ս կրնայի գուշակել, թէ 1950-ականներուն անոնք այդ նեղ ճանապարհը ինքնագնաց մեքենաներու երթևեկութեան պիտի բանան, երբ հասանք 1970-ականներուն, իմ բոլոր քարաշէն գեղեցիկ շէնքերը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը առատ առատ պատմութիւն կը բուրէր եւ կ՛աարտացոլէր անցեալի հետքերը, գրեթէ բոլորովին պիտի քանդեն ու անոնց փոխարէն պիտի կառուցեն անհատականութիւնէ զուրկ, պէթոնէ շէնքեր, որոնք իրենց կարծիքով, կը ներկայացնէին արդիականութիւնն ու քաղաքակրթութիւնը: Եթէ իմանայի, որ այդ տեղի պիտի ունենար, ինքզինքս այդքան ալ անհանգիստ չէի զգար իմ անունիս փոփոխութեան համար: 80-ականներուն  քաղաքային բնակչութեան աճով  և փոխադրկան միջոցներու քանակով պայմանաւորուած ո՛չ հետիոտները, ոչ ալ ինքնագնաց մեքենաները չկարողացան դիւրին շարժուիլ այդ նեղ ճանապարհով: Եւ 90-ականներու սկիզբին Արասայէն դէպի արեւմուտք ճանապարհը ինքնագնաց մեքենաներու երթեւեկութեան համար փակուելովը կարողացայ քիչ մը հանգիստ շնչել եւ նաեւ սորվեցայ որևէ բանի մասին անմիջապէ չուրախանալն կամ չտխրելը: Այս քաղաքի կառավարողներուն երբ և ինչ բանի որշում կայացնելու մասին առեղծուածը այս էր սորվեցուցած ինծի: Ի դէպ, եթէ ըսէք, որ անոնք փորձեցին  նոյնիսկ հանրակառք վարել իմ նեղ ճանապարհիս վրայ, խնդրեմ մի զարմանաք: Այո՛, անոնք ասիկա ալ փորձեցին: Սկիզբին, փորեցին ճանապարհը և երկաթագիծերը տեղաւորեցին, ապա` հանրակառքը: Չեմ գիտեր, թէ անոնք ինչ կը մտածէին, բայց ինծի համար ողբերգական իրավիճակ էր ստեղծուած: Բայց այս իրավիճակն ալ երկար չտեւեց: Տեսայ, որ նախ հանրակառքը վերցուեցաւ, յետոյ կրկին փորուեցաւ ճանապարհը եւ երկաթագիծերը հանուեցան: Միջոց մը ճանապարհիս պորտաքարեր զետեղող կառավարիչները, որոշ ժամանակ անց հանեցին պորտաքարերըը եւ տեղը պազալտ եւ մարմար դրին: Ես այնպիսի տրամադրութեան մէջ էի ինկած, որ գրեթէ իւրաքանչիւր քաղաքապետի ընտրութենէն վերջ սկսած էի  խորապէս մտածել, թէ դեռ ղլխուս ինչ բաներ պիտի գան: 

Դուք բոլորդ իմ վերջին իրավիճակը կը տեսնէք, ինծի ինչ որ անորոշ տեսք մը տուին։  

Բայց նորէն ալ, առնուազն տեսնելով, որ անցեալէս հետքեր կռող մի քանի շէնքին ոչինչ չեն ըրած, և հոգ չէ թէ երբեմն ալ ըլլայ, այն գեղեցիկ օրերս յիշող ու որևէ տեղէ մը կարդալով սորվող մարդոց անցուդարձի պահուն իմ մասիս ըրած խօսակցութիւնները լսելով կը մխիթարուիմ:

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով