Ալլեբենի Բարդիներու Անտառը

Գրեց:
Մուրատ Ուջաներ

Այնթէպի մէջ ժամանակ մը կար, երբ մէկն իր վերջին ըսելիքը ամենաառաջ կ՛ըսէր՝ զինք ասացուածքով մը կը յատկանշէին․ «Ջուրը Բանջարանոցէն կտրող», իսկապէս, եթէ հողաթումբով փակէք իմ հոսքս դէպի Բանջարանոց՝ ամբողջ քաղաքը կը մնայ անջրդի: Ինչո՞ւ կ՛ըսեմ ասիկա, քանի որ, այն տարածաշրջանը ուր կը գտնուի իմ աղբիւրիս ակունքը՝ Բանջարանոց անունը կը կրէ: Քաղաքի հիւսիս-արեւմուտքին գտնուող այս աղբիւրէն երկրի երես դուրս եկող ջուրերս հոսելով դէպի հարաւ-արեւելք՝ քաղաքի մէկ կողմէն կը մտնեն եւ կը հարստաան հոսանքի հարաւային եւ հիւսիսային շրջաններէն հոսող առուակներէն ու կեանք կուտան իմ անցած վայրերուս, մինչեւ որ դուրս կուգամ քաղաքի միւս կողմը եւ կը միանամ Եփրատին:

Պատկերացուցէք, եթէ ըսեմ, որ հոսքագիծս նոյն աղբիւրէն բխելով մինչեւ քաղաքը լքելը անուանուած է հինգ տարբեր անուններով՝ դուք պիտի ծիծաղիք վրաս, ու ըսէք. «Անանկ բան մը կրնա՞յ ըլլալ միթէ»: Այո, այս քաղաքի մարդիկ ինծի տարբեր անուններ կուտան՝ քաղաքի տարբեր մասերուն մէջ: Երբ ակունքէս դէպի արեւելք կը հոսիմ մինչեւ Պաթթալ Բլուր՝ զիս կ՛անուանեն Սաճուրի առու, անկէ ետք մինչեւ Մաանօղլուի կամուրջը՝ Քաւաքլըք (բարդիներու) առու, Մաանօղլուի կամուրջէն մինչեւ Ալլէբէն կամուրջ՝ զիս կ՛անուանեն Ալլէբէն, այս կամուրջէն մինչեւ քաղաքէն դուրս Թաբաքխանէի ձոր (կաշուի գործարանի) գալս՝ Թաբաքխանէ առու, աստեղէն ալ մինչեւ Հումանըզ՝ զիս կը կոչեն Քարա Աքար, իսկ անկէ ետք զիս կրկին կ՛անուանեն Սաճուր առու։

Թէ ինչո՞ւ զիս այս անուններով կ՛անուանեն՝ ըսենք․ կար ժամանակ մը երբ ջուրս շատ առատ էր եւ կրնայի ապահովել քաղաքի ջուրի բոլոր կարիքները՝ սակայն հողագործները կը մտածեցին, թէ իմ ջուրերուս մեծ մասը ի զուր կը վատնուի, եւ սկսեցան կաղաամախի ծառեր աճեցնել իմ հարաւային եւ հիւսիսային ափերուս մօտ, որպէսզի օգտագործեն իրենց շինարարական կարիքներուն համար: Այդ օրէն ետք Պաթթալ Բլուրին եւ Մաանօղլու կամուրջին միջեւ ինկած տարածքը կոչուեցաւ Քաւաքլըք, եւ այս անունով կը շարունակէ կոչուիլ մինչեւ օրս: Քանի որ ես ալ այս տարածքէն կ՛անցնիմ՝  յարմար տեսան զիս ալ Քաւաքլըք Դերեսի կոչել։

Դէպի արեւելք իմ ճամբուս վրայ հանդիպող տեղերուն մասին եթէ հակիրճ տեղեկատւութիւն տամ՝ կը կարծեմ թէ դուք զիս աւելի լաւ կը հասկնաք։

Քաւաքլըքի սկիզբը համարուող Բաթթալ Հէօյիւք-ի արեւելեան մարգագետնային մասի սեփականատէրն էր Էսքիճի Հաջի Հանիֆիզադէ Մուսթաֆա Էֆէնդիին, եւ այդ տարածքը միացուեցաւ յօգուտ քաղաքի օգտագործման։ Այս կցման գործընթացն իրականացուեցաւ քաղաքի բնակիչներէն յատկապէս ութսուն հոգիի նուիրատւութիւններուն միջոցով, պետութեան գանձանակէն նոյնիսկ մէկ ղուրուշ չծախսելով:

Այս կցման գործընթացէն ետք Կաւակլըկ կոչուող տարածքը՝ զոր ժառանգաբար որպէս սեփական ունեցուածք ստացած էր Բաթթալ բէյը, անոր կառավարման ընթացքին միացաւ քաղաքին:

Անկէ ետք հասարակութեան պատկանող Կաւակլըքը դարձաւ քաղաքի զբօսավայրը, եթէ Այնթապի բարբառով ըսենք՝  այն դարձաւ սահրէի տեղ, որովհետեւ օդը քիչ մը յարմար համարողները՝ առանց եղանակին մասին մտածելու իրենց կարպետները, զամբյուղները, քիւֆթէյի տաշտները, կաթսաներն ու խորովածի կրականոցները վերցնելով իրենց շունչը կը քաշէին իմ ափերուս գտնուող ծառերուն տակ:

Կաղամախիներուն տակ  քիւֆթէ կը շաղէին, կաթսան ալ կ՛եռար։ Եթէ առիթ կար՝ քիւնէֆէ ալ կ՛եփէին, նաեւ տարբեր-տարբեր քէբաբներ։

Ինչպէս Այնթապցիները կ՛ըսէին՝ Կաւակլըքի մէջ ոչ մէկ բաժանարար զանազանութիւն կար մահմեդականներու, հայերու, հրեաներու միջեւ, կարծես երբեմն միասնաբար, երբեմն խումբերով կուգային՝ այստեղ հաճելի ժամանակ անցընելու, զուարճանալու համար։

Վերջերս այստեղի թէյի այգիներէն մէկուն մէջ ներկաներէն մէկը պայուսակէն հանած գրառումներէն կարդաց Կաւաքլըկի մասին իր հետեւեալ տողերը.

“Համքարներուն կողմէ շատ յաճախ կազմակերպուած տօնախմբութիւններուն ընդունուած էր լահմաջուն, քէբաբ, փախլաւա եւ ձմերուկ ուտելը: Տօնախմբութիւնները կը կոչուէին «հարֆենելի» (արհեստագործական), ուր իւրաքանչիւր անձ կը հատուցէր իրեն հասանելի ծախսերը: Բարդիներու պուրակը շատ զով (օդասուն, գեղեցիկ) եւ ստուերոտ տեղ էր ջուրերուս դարձդարձիկ ընթացքով, որ խնջոյքի համար կատարեալ միջավայր կ՛ապահովէր՝ իր հոսքի երկու կողմերուն փարթամ կանանչ տարածքներով: Ան երեխաներուն համար նման էր դարխտավայրի։

Բնութեան մաքուր եւ իր անաղարտութիւնը չկորսնցուցած վայելքն ու գարնանանուտի առաւօտեան թարմացնող օդը վայլելու համար ընտանեկան շատ խումբեր կ՛արթննային արեւածագէն շատ առաջ, հացը, քէխքէները, զամբիւղներն ու պանիրը կը լեցնէին պայուսակներն ու կը քալէին դէպի բարդիները՝ մօտ երեք կիլոմետր հեռաւորութեան վրայ:

Այնտեղ անոնք կը նստէին ցողապատ խոտին վրայ, եւ կ՛ուտէին իրենց հացի փրթուճները, կը շնչէին զով կենդանացնող օդը, կը լսէին հոսքիս ալիքներուն եւ ծառերու թռչուններուն երգը: Այնուհետեւ անոնք հոսանքիս երկայնքով աճող վայրի դեղին վարդեր ու անուշաբոյր դեղին երիցուկներ կը հաւաքէին, ու ապա գործերու սկսելուն կամ դպրոցի բացուելուն հետ մէկտեղ՝ հոնկէ կը վերադառնային իրենց տուները:

Երբ Մայիս եւ Յունիս ամիսներուն օրերը կ՛երկարէին՝ քոլեջի ուսանողները կը սիրէին իրենց կէսօրուայ ընդմիջումներուն, նաեւ դասերու աւարտէն ետք իրենց ժամանակը անցընել Քաւաքլըքի մէջ՝ հոն ճաշելով, խաղերով զուարճանալով ու ծայրաստիճան հագեցած՝ կէս օր մը կ՛անցընէին․․․:”

Երբ ան ըսաւ, որ այս տողերը գրուած են Այնթապի հայերու պատմութեան մէջ՝ միւս ընկերները զարմացան, եւ երբ ըսին թէ անոնք ճիշդ մեզի նման եղած են՝ այս տողերը ընթերցողն ալ անոնց պատասխանեց, թէ “Անոնք ալ Այնթեպցի են՝ մենք ալ”։ Յամենայն դէպս, երբ խօսքը կը վերաբերի Քաւաքլըքին՝ այսօր առաջին տեղերէն մէկը որ միտքովդ կ՛անցնի Բարօ ակումբն է: Այս քարակերտ շինութիւնը որպես սրճարան կառուցեր էր շրջանի նահանգապետ Իսմայիլ բէյը 1899-1900 թուականներուն միջեւ։ Թէեւ ան քաղաքէն դուրս կը գտնուէր՝ սակայն երկար տարիներ գարնան ու ամռան եղանակներուն պետական քաղծառայողներուն եւ գործարարներուն համար աշխատանքային ժամերէն յետոյ դարձած էր հանգստավայր, խմիչքի եւ երաժշտութեան ուղեկցութեամբ:

Բնականաբար, ես ալ ունեցայ լաւ ու վատ օրեր: Թէեւ ժամանակ մը Քաւաքլըքը մարդկանց զուարճանքի, ծիծաղի ու խաղերու վայր էր՝ սակայն Առաջին աշխարհամարտի ահաւոր հետեւանքներէն չվրիպեցաւ։ Այնթէպի հիւսիսէն, Մարաշէն եւ Զէյթունէն մինչեւ Սուրիական անապատներ աքսորի քշուած հայ կանանց եւ երեխաներուն վիճակը դեռ յիշողութեանս մէջ է։ Երբէք չեմ կրնար մոռնալ 1915-ի Ապրիլ 20-ի երեկոյեան ժամանած առաջին աքսորականներու քարավանին վիճակը։ Անոնք Զէյթունցիներ էին՝ սովածութենէն ու ծարաւէն խեղճացած: Անոնք իրենց հայրենիքէն, տուներէն, բոյներէն յանկարծ դուրս նետուած էին քացիով ու ծեծով, ամբողջ ճանապարհին խոշտանգումի ենթարկուելնուն պատճառով անոնց մարմինի ամեն տեղերը ծածկուած էին վէրքերով ու կապտուկներով, պատառոտուած հագուստներուն գոյնը անյայտ էր՝ լերդացած արիւնին պատճառով․ անոնք ոչ ուտելիք ունէին, ոչ կտոր մը չոր հաց, ոչ ալ խմելու բաժակ մը ջուր: Թէեւ հոսող ջուրի եզերքը կը գտնուէին՝ սակայն զինուորները անոնց թոյլ չտուին ջուր խմելու, իրենց վէրքերը լուալու, եւ ամբոջ գիշեր սիրտս չէր դիմանար անոնց հեծեծանքներուն: Այս խումբը, որ հառաչելով, մռթմռթալով, հեծեծանքներով, լալով հեռացաւ արեւածագին՝ անոր ամիսներ շարունակ յաջորդեցին ուրիշները: Վերջապէս, երբ Բալքաններէն իրենց տուն ու տեղերէն տեղահանուուած թիւրք գաղթականները բերին տեղաւորելու Զէյթունէն աքսորուած մարդկանց տեղը՝ ես տրտմեցայ, որ կրկին պիտի հանդիպիմ նման տեսարանի մը, բայց այս անգամ սարսափելի չեղաւ: Վերջիվերջոյ անոնք իրենց իրերը փոխադրելու համար կ՛օգտուէին ոչ թէ իրենց տղամարդոց ուսերէն, այլ ձիեր ու ձիակառքեր ունէին, եւ անոնց վիճակը այդքան ալ ողբերգական չէր, չհաշուած ճանապարհային հոգնածութիւնն ու հայրենիքի կարօտը: Զինուորները նոյնիսկ քաղաքի իշխանաւորներուն հրամանով անոնց կը բերէին զանազան ուտելիքներ եւ անոնք թէեւ Զեյթունցի ժողովուրդի խմել չկրցած ջուրէն կրնային ուզածնին չափ խմել՝ բայց տխուր ու մտահոգ էին հեռանալու ժամանակ:

Այն ծառերը որոնց մասին աւելի վաղ յիշատակեցի, որոնք Իսմայիլ Բէյի նահանգապետ եղած ժամանակ անոր եւ քաղաքի բնակիչներուն կողմէ հազար ու մէկ ջանքերով տնկուած ու աճեցուած էին՝ Առաջին աշխարհամարտի տարիներուն ներգաղթեալներն ու տեղի բնակիչները ձմռան եղանակին վառելիք չգտնելով ստիպուեցան անոնց մեծ մասը կտրելու ցաւն ապրիլ: Այդ ցաւը դեռ չէր ամոքուած՝ երբ պատերազմի աւարտին քաղաքը գրաւած ֆրանսացիներն իրենց ռազմական կարիքներուն համար կտրեցին մնացած ծառերս ու ես միայնակ մնացի։ Բարեբախտաբար ֆրանսական գրաւումի աւարտէն անմիջապէս յետոյ՝ Ծառի Օր կոչուող միջոցառման ժամանակ, քաղաքի բնակիչները զիս կրկին ծառապատեցին:

Երբ կը հասնիմ Մաանօղլու կամուրջը եւ կու գամ Գեւեր բերան կոչուող տարածքին, կը սկսիմ յիշատակուիլ որպէս Ալլէբէն: Այստեղ ես կը բաժնուիմ երկու ճիւղի՝ մէկը բնական եւ մեկն ալ արհեստական: Մինչ թեւերէս մէկն իր բնական hոսանքով կը շարունակէ հոսիլ դէպի արեւելք՝ միւսը կը շրջուի դէպի հիւսիս-արեւմուտք եւ կը հոսի այս ուղղութեամբ մօտ հազար մետր, ապա երկու թեւերս կրկին կը միանան Ալլէբէնի կամուրջին մօտերը ու այդ տարածքն ու իմ թեւերուս միջեւ ինկած հողերը կը կոչուին Բոստան Արասը: Թէեւ բազմաթիւ պատմութիւններ կան, թէ ինչո՞ւ զիս անուանած են Ալլէբէն՝ սակայն ամենագեղեցիկ բացատրութիւնը տուած է Ջէմիլ Ջահիթ Գիւզէլբէյը «Գազիայնթէպ» մշակութային ամսագիրի 1963 թուականի Յուլիս ամսուայ համարին մէջ, հետեւեալ կերպով.

«…Երկրորդ խալիֆա Սուրբ Էօմէրի բանակները Սուրիան ամբողջովին նուաճելէ  ետք՝  յառաջապահ զօրքերու հրամանատար Գենեմ Օղլու Իյազի զօրքերը, որոնք կտրած անցած էին անապատները, մտան լեռնային շրջան մը, երբ օր մը իրենց առջեւ յայտնուեցաւ  երկու կողմերը սիրուն այգիներով ծածկուած ձոր մը: Մարգարիտի նման աւազներէն դուրս ժայթքող ջուրերը՝ ծառերու ճիւղերէն մզուող արեւի շողշողուն լոյսին հետ մէկտեղ, եռացող կաթի փրփուրին պէս կ՛ուռչէին, երբ կը ցատկրտէին մաքուր ժայռերէն վար: Ձորի երկու կողմերէն մեծ ու փոքր աղբիւրներ կ՛եռային: Այս աղբիւրներուն կողքին կաճէին ծունկի բարձրութեան հասնող խոտաբոյսեր, մածունի ծաղիկներ (մարգարտածաղիկ), կակաչներ եւ դաշտային մանուշակներ, որոնցմէ մէկուն մօտ կանգ առին: Նախ հիացմունքով նայեցան ձորին ու աղբիւրի հոսքին: Յետոյ անկուշտ ջուր խմեցին։ Աղբիւրին  առջեւ շարուածներէն երիտասարդ սպայ մը նստած էր բարձր տեղ մը եւ տարուած էր իր առջեւի բնութեան գեղեցկութեամբ։  Ո՞վ գիտէ, գուցէ կը մտածէր իր ետին թողած սիրելիին, մօրը կամ հօր մասին, գուցէ եւ տեսած հմայիչ տեսարանը կը համեմատէր իր հոգիին մէջ լեցուած լուսնաշաղ անապատի գիշերներու  լայնածաւալ տարածութեան հետ։ Ան պահ մը ոտքի կանգնեցաւ: Իր ափով կրկին ջուր խմեց ու նայեցաւ առուի ճերմակ փրփուրներուն։ Ան կողքի գտնուողներուն կողմը դառնալով խոսեցաւ.

— Այնիւլլեբեն․․․ Այնիւլլեբեն․․․

Հոն գտնուող ընկերները հաւնեցան անոր գիւտը։ Բոլորը միաբերան կրկնեցին․

— Այնիւլլեբեն․․․ Այնիւլլեբեն․․․

Արաբ ռազմիկները ձորի փրփուրները համեմատեցին կաթի հետ, ու աղբիւրի ջուրը համտեսելով՝ աղբիւրը կոչեցին կաթնաղբիւր… »:   

Մեր օրերուն գրեթէ ոչ մէկը կը նկատէ այս, քանի որ իմ դիրքս արդէն տեսողութենէ դուրս մնացած է, որովհետեւ երբ ես կ՛անցնիմ Ալլէբէնի կամուրջին տակէն՝ բնական հունիս զուգագեռ իմ հիւսիսային կողմիս ջրանցք մը կառուցուեցաւ ու ես երկու թեւերու բաժնուեցայ: Այս ջրանցքի կառուցման պատճառը հանդիսացաւ իմ հիւսիսային ուղղութեանս վրայ գտնուող թաղամասին, խաղողի այգիներուն եւ պարտէզներուն մաքուր ջուրի պահանջներուն բաւարարումը եւ կանխելու համար հիմնական հոսանքիս ջուրը գործածող կաշեգործարանի արտանետած ջուրերը մաքուր ջուրին հետ խառնուիլը։ Որովհետեւ երբ կ՛անցնիմ կաշեգործարանի կամուրջը՝ կաշիի համար գործածուող արտանետուած ջուրերը կը խառնուէին իմ մաքուր ջուրերուս հետ; Այդտեղէն սկսեալ ինծի տրուած Քարա Աքար անունը կը յարմարի իմ ստացած սեբսեւ գոյնիս, ուր մարդկանց շունչ առնելը կը դժուարանայ վատ հոտիս պատճառով։ Հոնկէ սեւ ջուրս կը հոսի դէպի Հումանըզ, մինչեւ որ կը լքեմ քաղաքը, սակայն չեմ հրաժարիր իմ հարաւակողմի եւ հիւսիսակողմի այգիները ջրելէ:

Ասկէ հարիւր – հարիւր քսան տարի առաջ թռչունի թռիչքով մօտ հինգ կիլոմետր ընթացքս այսպէս էր։

Լա’ւ: Եթէ մէկը հարցնել ուզէ թէ ի՞նչպէս եմ այսօր՝ ապա նախքան ներկայ վիճակիս մասին խօսիլս կը փափաքէի ձեզի հետ կիսել մօտ քառասուն տարի առաջ հեղինակաւոր հետազօտող Շաքիր Սաբրի Եների «Գազիայնթէպ» մշակութային թերթի 1971 թուականի Մայիսին գրած խօսքը, որովհետեւ չեմ ուզեր տպաւորութիւն թողուլ,  թէ կարծես կարեկցութիւն փնտռող մէկը ըլլամ։

            «… Հիմա Ալլեբեն կոչուող զբօսայգիները կորսնցուցած են իրենց նախկին Ալլեբենութիւնը, անոնց ձորակը չորցած է, բազմաթիւ ճեմավայրերը դարձած են ամառային շարժապատկերի վայր, գիշերային ակումբ, գինետուն ու թատրոնի շէնք: Տեղ մը վերածուած է աղիւսի գործարանի, բազմաթիւ այգիներ պապակի պատճառով փոշոտ – քարքարոտ դաշտի փոխուած են։  … Այնթէպն իր Ալլեպենի ձորով էր Այնթէպ։ Ժամանակ մը կար, երբ այս ձորակի առուին մէջ կարելի էր լոգնալ, այսինքն տղամարդիկ հոն կը լողային: Անոր մէջ ձիերն ալ կը լողային, ձիակառքերը կը լուային: Սեբթ օրուայ, այսինքն Շաբաթ օրուայ երեկոներուն, հրեայ քաղաքացիները շարքերով կը նստէին այս կարկաջող ու վարառօրէն հոսող բիւրեղեայ առուի եղրին՝ սպաելով Մովսէս մարգարէի յայտնութեան այս ձորակէն։ Այլ կերպ ըսելով, Ալլէբէնի ձորի առուն սուրբ գետ էր Այնթէբցի հրեայ ժողովուրդին համար: Շատ ափսոս, որ Ալլեբենի առուի երկու ափերը պատկառելի պատերով ծածկուած է, իսկ Ալլեբեն ձորի առուն կարծես ողբացող աչքէ հոսող պղտոր ու բարակ առուի վերածուած է, եւ ձորը դարձած է կեղտատար ջուրի հոսքագիծի՝ Այնթէբի բառբարով կոչուելով «սեւ հոսանք»…. »:

Քառասուն տարի առաջ սոյն տողերը գրող Շաքիր Սաբրի Եների խօսքերուն կարելի է մէկ բան աւելցնել՝ “ինչ լաւ է որ հանգուցեալը այս օրերը չտեսաւ”։ Կը կարծեմ, որ եթէ տեսնէր՝ պիտի սրտաճաք ըլլար։

Բաւարար չէր, որ քաղաքի խորհրդանիշներէն մէկն հանդիսացող ու քաղաքի լեարդը համարուած ու անոր ստեղծած կանանչ գօտին գրեթէ ամբողջութեամբ ծածկուած է բետոնով՝ տեղական վարչակազմը զիս անուանեց ջրատար ջրանցք:

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով