գլխավոր էջ

Սկիզբը ձայները դադրեցան ու անձայն աղաղակներու ընկերակցութեամբ տուները դատարկուեցան, տան իրերը կաշառքով-աճուրդով կամ ալ կողոպտողին ձեռքը մնաց,  եկեղեցիներ՝ դպրոցներ դատարկուեցան: Գրիգորին, Սանդուխտին, Յովհաննէսին, Տիգրանին, Անուշին ձայները անլսելի դարձան: Ձգել-երթալու ստիպուողները միմիայ ունեցուածքնին չէր որ ձգած էին,  այլեւ ամբողջ յիշողութիւն մը ձգեցին ետեւնին, Այնթապի նման որ կորսնցուց յիշողութիւնը:

Այնթապի Հայերու արտագսումը Այնթապէն, համեմատաբար Անատոլիայի նահանգներէն ուշ 30- Յուլիսէն 1- Օգոստոս 1915-ին սկսած է: Այնթապը մինչեւ սոյն թուականը հատկապէս Զէյթունէն, Մարաշէն, Սեբաստիայէն, Ալպոսթանէն, Կիւրիւնէն եւ Ֆուրնուզէն եկող Հայ գաղթականներու համար դարձեր էր կայանատեղի: Գաղթականները Այնթապի մէջ գտնուող Աքչաքոյուն եւ Գաթմայի շոգեկառքի կայարանէն Հալէպ կ’ուղարկուէին, այդ պատճառով ալ Այնթապի Հայերը իրենց գլուխնին գալիքներէն իրազեկ էին:
 3 Մայիս 1915-ին Այնթապ 300 հոգինոց (բոլորը կիներէ եւ երեխաներէ բաղկացած) գաղթականներու խումբ մը ճամբայ կ՝ելլէ եւ անոնք Այնթապէն 15 վայրկեան հեռաւորութեան վրայ գտնուող Քաւաքլըք անունով շրջանը կ’ապաստանին:

Գաղթականներուն քաղաք (Այնթապ) գալու կամ ալ գաղթականներուն օգնելու համար պէտք էր կաշառք վճառել Ժանտարմաներուն: Մութը իյնալուն պէս գաղթականները կ’ենթարկուին կողոպուտի եւ իրենց ունեցած բոլոր թանկագին իրերը կը գողցուին: Յուլիս ամսուայ մինչեւ վերջին շաբաթը շարունակուող այս կարաւաններու վրայ յարձակումները 1915 թուականի Ապրիլ ամսուայ վերջերուն, կողոպուտը տնօրինելու համար, քաղաք կը ժամանէ Թէշքիլաթը Մահսուսայի մոլերանդ ու բարձրաստիճան անդամ եւ Չեթեճիներու ղեկաւար  Ալի պէյը:

Այնթապի աքսորի շրջաններէն մինչեւ Յուլիս զերծ մնալու պատճառներէն մէկը, Այնթապի մարզպետ Շիւքրիւ պէյի եւ Այնթապի շրջանի հրամանատար Հիլմի պէյի Հայերու աքսորման որոշումին դէմ ըլլալը մեծ դեռ խաղցած է: Այս իրողութիւնը մեզի կը փաստէ Օսմանեան կառավարութեան եւ շրջանի ղեկաւարներուն միջեւ ամբողջովին նուիրեալ համագործակցութեան մը գոյութիւն չ’ունենալու փաստարկը: Այնթապի ղեկաւարութեան, չնայած ընդունած դիրքին, յատկապէս քաղաքի երեւելիներէն՝ Ալի Ճէնանին եւ Ֆազըլ պէյը, Մարտ ամսին 1915-էն սկսեալ Հայերու դէմ սկսեր էին աշխատանքներ տանիլ եւ կառավարութիւնը Հայերը աքսորելու համար մեծ ջանքեր կը թափէին:

Դէպի Պոլիս կեղծ հեռագիրներ ուղարկեց կառավարութեան պատրուակելով որ « Հայերը այստեղ մզկիթներու վրայ յարձակում կազմակերպելու, Թուրքերը սպաննելու, կիներու բռնաբարումներ կատարելու, Թուրքերու տուները թալանելու համար պատրաստութիւններ կը տեսնեն», այսպիսի հարցերու շուրջ կ’ըլլայ իր հեռագիրը, այս հարցի վերաբերեալ Օսմանեան ծովային ուժերու հրամանատարը՝ Ճեմալ Փաշան, որպէսզի եղելիութիւնը տեղին տեսնէ եւ հասկնայ, կ’ուղարկէ իր օգնականը՝ Ֆահրի Փաշան: Ֆահրի փաշան իր ըրած հետախուզութեան արդիւնքին մասին, հեռագիրի մէջ գրուած, ոչ մէկ եղելութեան վերաբերեալ փաստերու չի հադիպիր եւ այդ կը զեկուցէ Ճեմալ փաշային:

Յուլիս ամսուայ վերջաւորութեան Իթթիհատ եւ Թերաքքի կուսակցութեան Հալէպի քարտուղար Ճեմալ պէյը Այնթապ կու գայ, Այնթապի ճանաչուած երեւելիներու հետ հանդիպում ունենալու նպատակով, որովհետեւ երեւելիները կ’ուզէին համոզել Պոլսի կառավարութեան, որպէսզի գաղթի հրամանագիրը Այնթապի մէջ նաեւ գործադրուեր եւ այդ խնդրանքով դիմած էին քարտուղարին: Այս ջանքերը արդիւնաբեր եղան եւ 29 Յուլիսին Պոլիսը գաղթի հրամանագիրը ստորագրեց, Այնթապ հաւաքուած Իթթիհատականները շուտափոյթ ձեւով քաղաքէն արտաքսուելիք առաջին խումբի ցանկը պատրաստման գործին լծուեցան, անոր զուգահեռ Հայերու բռնի ուժով բռնագաղթման դէմ պայքարող շրջանի մարզպետ Շիւքրիւ պէյը եւ շրջանի զինուորական հրամանատար Հիլմի պէյը հրժարակաները յանձնեցին:

30 Յուլիսին շրջանի լրաբերի միջոցաւ բռնագաղթման լուրը կը յայտարարուի, 1-4-8-11-13 Օգոստոս 1915-ին մեծամասամբ Այնթապցի Առաքելական Հայերէ բաղկացած մօտաւոր 6 կարաւան կ’արտաքսուին: Սեպտեմբեր 1915-ին Կաթողիկէ Հայերը եւ Դեկտեմբեր 1915-ին ալ Աւետարանական Հայերը կ’ենթարկուին բռնի արտաքսման եւ այսպիսով քաղաքը (կը մաքրուի) իր վատ տարրերէն եւ Թրքա-մահմետականութիւնը կը յաղթանակէ:

Թրքական պատմութեան պաշտոնական պատումի Միքրօ մաշտաբով ներկայացուած դէպքերէն մէկն էր Այնթապի պատմութիւնը: Այնթապին դէպի Անթէփ եւ իր վերջին անուանումով, ինչպէս թրքական պաշտոնական պատումը հարմար գտած էր անուանել Կազիանթէփ, այս կերապարանափոխուած քաղաքի մասին է որ մենք կը խօսինք: Այնթապական պատկանելիութիւնը եւ Այնթապ քաղաքի կերպարանափոխումը, որը դարձաւ Կազիանթէփ, նոյն ժամանակ այն թրքական ու սիւննիական քաղաքի կերպարի հետ զուգահեռ կ’ընթանայ,  այս շրջանը մահմետականներուն նոր պատկանելիութիւն մը ստեղծելու հանգրուան էր, այդ ստեղծման ժամանակահատուածին քաղաքի ինքնութիւնը , նիւթական եւ հոգեւոր արժէքները ներկայացնող պատմական դէմքերն ալ արմատական փոփոխութիւներու ենթարկուեցան:

Ըստ էութեան ազգային կամ ալ պաշտօնական պատմութեան պատումի, քու ստեղծած պատմութեանդ ժամանակ մոռնալու եւ կամ ալ մոռցուելու դէպքեր կ’ունենաս, եւ այդ դէպքերը կը նետուին հեռու անցեալ, պաշտօնական պատմութիւնը նոր դէմքեր կը ստեղծէ, հասարակութեան նոր տեսլական ստեղծելու համար, կարգ մը դէմքեր մոռցնել կու տայ- կ’արժեզրկէ իրենց: Ազգային մակարդակի վրայ կառուցուած այս պատումը ունի նաեւ դրսեւորումներ- ընկալիչներ տեղական գետնի վրայ, թրքական ազգային պատմագրութիւնը նոյնպէս ինքնութեան ստեղծման գործընթաց է եւ այդ գործընթացները զուգահեռ կ’ընթանան:

Ստեղծուած այս ինքնութիւնը բացատրող իւրայատուկ  երկու բաղադրիչներ ունէր, ասոնցմէ մէկը Թուրք ըլլալն էր, այսինքն թրքականութիւնը,  իսկ միւսը Սիւննի Մահմետականութեան հաւատքն էր, այսինքն Սիւննի Միւսլիւմանական հաւաքականութեան պատկանելիւթիւնը: Այս պատմութեան եւ ինքնութեան ստեղծումը մեծ ընդունելութիւն գտաւ եւ այսպիսով Այնթապի պատմութիւնը իրականութեան մէջ ինչպէս որ վերը նշուած էր, մեծ թրքական պաշտօնական պատմութեան եւ այդ պատումէն ստեղծուած նոր ինքնութեան մաս դարձած մարդկանց կողմէ գրուեցաւ:

Այս պատմագրութեան համաձայն Այնթապը «…Իր տնտեսութիւնով, իր ժողովուրդով ամբողջովին Թրքական քաղաք մըն էր», իր թրքական մշակոյթն ու սովորոյթները Արաբական ազդեցութեան տակ առանց մնալու ու նաեւ փոքրամասնութիւնները ճնշումի տակ պահելով պահպանած ու վերկանգնած էր: Բայց այս պատումին մէջ պակաս մնացած դէմքերը (մենք այդ պակաս բացակայ դէմքերու մասին կը խօսինք),  որոնք Այնթապի պատմական հիւսուածքին, գոյնին, մշակոյթին մէջ կարեւոր ներդրումներ ունեցած են ու որոշ ժամանակ Այնթապի հարստութիւններէն մէկը եղած են: Քաղաքի յատկապէս տնտեսական, կրոնական, քաղաքական ու հասարակական ենթակառուցուածքներու ու բոլոր պատմական շերտերու կառուցման մէջ գլխաւոր ու առաջադէմ դեր խաղցած են:

Ահա՛ այս դէմքերէն մէկը եւ հաւանաբար այս քաղաքի ամէնէն կարեւոր դէմքը՝ Այնթապի Հայերն են,  որոնք ստիպողաբար անցեալի մէջ ձգուած, մոռցուած, ճնշուած  իրենց յիշողութիւնները եւ այդ յիշողութիւններու մարմնաւորուած տեղերն որ մենք այսօր պիտի խօսինք,  այն տեղերը որոնք արմատաւորուած են Այնթապի հիւսուածքին մէջ եւ որոնք լի են փորձառութիւններով եւ լուրջ ներդրումներ ունեցած են պատմական խորութեան վրայ: Ասոնք այն վայրերն են, որոնք Այնթապ քաղաքի հաւաքական յիշողութեան անգակտելի մասնիկներն են:

Մշակոյթի համար տարածքի օգնութիւնօգնութեամբ կեանքի կոչուած այս նախագիծը որու անունն է «Յիշողութիւնը Կորսնցուցած Քաղաք Այնթապ», այս վայրերու տարիներ շարունակ պարտադիր լռութեանը վերջ տալու  եւ իրենց ձայնով քաղաքի պատմութիւնը պատմելու եւ փոխանցելու համար գործի ելաւ այս նախագիծը: Քաղաքի վերաբերեալ գիտելիքներն ու փորձարութիւնները կիսուիլ ուզող չորս հոգի՝ Մուսթաֆա Չիրքին, Տէնիզ Էօզկիւր Էօզտէմիր, Մուրատ Ուչանէր եւ Իւմիթ Քուրթէ բաղկացած խումբը,  երեւան հանեցին այս անզուգական գործը: Հաշուի առնելով շէնքերու պատմութիւնը կարելի է լսել հարիւրաւոր պատմութիւններ այս քաղաքի մասին, որն ունի բազմամշակութային կառոյց իր շէնքերով, բնակավայրերով, հանրային եւ ընդհանուր տարածքներով եւ իր բնակիչներով: Միեւնոյն ժամանակ այն վայրերը ուր տեղի կ’ունենան այս պատմութիւնները կարելի է տեսնել իր փողոցներով քայլած ժամանակնիս: Երբ ունինք այս բոլոր հնարաւորութիւնները, փոքրիկ մըն ալ հետաքրքրասիրութիւնն ու կիսուելու կիրքը իրար հետ միաւորելով մեզի հետ այսպիսի նախագիծ մը մէջտեղ ելաւ:

Այստեղ մեր նպատակն է վերակենդանացնել եւ կիսուիլ ձեզի հետ պատմութիւններով, տեղերով եւ այն վայրերու յիշողութեամբ, որոնք քաղաքն ու իր բնակիչները մոռցած են: Մեր դաշտային հետազոտութեան արդիւնքը խորապէս ազդեց քաղաքի պատմութեան վրայ, ոչ միայն հին ու նոր նկարներով, որոնք նաեւ արժէք կը ներկայացնեն այլեւ իրենց մասին պատմութիւններ աւելցնելով  հարստացուցինք անոր հոգին եւ իրենց նոր պատկանելիութիւն մը տուինք:  

Մեր աշխատանքին մէջ քաղաքին մէջ գտնուող աւելի քան 20 պատմամշակութային յուշարձաններու անձնական կենսագրականի,փորձերու, յիշողութիւններու ամփոփիչ աշխատանքը պիտի գտնէք: Բացայայտելով յիշողութիւնը յուշարձաններու պատմութիւնները, որոնք քաղաքի պատմութեան անփոխարինելի մասերն են, որոնք չեն պատմուիր կամ զերծ կը մնան պատմուելէ տարբեր պատճառներով, մենք նաեւ բացայայտեցինք այդ վայրերուն մէջ բարի դրացիական յարաբերութիւններու բովանդակութիւնը: Այս ճանապարհով մենք նպատակ ունինք այլընտրանքային մօտեցում ցուցաբերել քաղաքի պատմութեանը: Նաեւ աւելի շատ տեղեկութիւններ հաւաքեցինք քաղաքի ինքնութեան ու պատմական կարեւորութեան մասին եւ այդ հրամցուցինք Կազիանթեփի ներկայիս բնակչութեանը : Այս պահին մենք փորձեցինք օգտագործել լուսանկարչական արուեստի բոլոր հնարաւորութիւնները, որոնք մեզի թոյլ կուտան ֆիքսել պահը, պատմական դրուագները, անցնիլ այդ պահի պրիզմայով եւ ականատես ըլլալ ատոր:

Այս վայրերու այցելութեան ժամանակ պիտի տեսնէք , որ Ատիլ պէյը եւ կոշկակար Զատիկը նարդի կը խաղայ Արասայի հրապարակի շուկային մէջ: Նիկողոս աղան, Գարանազար Աղայի խանին դիմաց նստած հաճոյքով կը պատրաստէ իր ծխախոտը: Պիտի տեսնէք Աթաթուրքի պուրակի մօտով անցած Մահմետականներն ու Հայերը ովքեր գնումներ կատարած են Պալըքլը Պազարէն: Ուրբաթ օրով Պոյաճի մզկիթէն, աղօթքէն յետոյ, դուրս եկող Մահմետականներ: Կիրակի օրով Քենտիրլի Կաթողիկէ եկեղեցիէն դուռս եկող, իրենց կիրակնօրեայ գեղեցիկ հաք ու կապով, Հայեր, որոնք միասին կ’ուղուին դէպի Ղըրխայախ այգին: Ալեքսան Պէզճեանը, որը իր Կենդրոնական Թուրքիա քոլէժի դասին հասնելու համար իր էշին մէջքին վրայ հեծած ամերիկեան հիւանդանոցի դիմացէն կ’անցնի: Արմէնակ Չամիչեանը, ով Աստուածածին եկեղեցիի դիմաց գտնուող Կիլիկիան վաժարանի պալքոնէն դէպի Մարտինի բլուր նայելով կ’երազէ: Կրնաք նաեւ պատկերացնել Սուպուրճուէն դէպի ներքեւ իջած ժամանակ Շէխ Ֆեթուլլահ մզկիթին մէջ աղօթքէն առաջ լուացուող Միւսիւլման հաւատացեալներ, քանզի նախապէս պատկերացնելով ինչ-որ տեղ, այն յիշելու եւ անգիր մտքի մէջ պահելու համար անպայման անհրաժեշտ է պատկերացնել նախ ձեր երեւակայութեան մէջ:

Այս ընտրանիին մէջ պիտի կարդաք յուշարձաններու իր իսկ բերանէն դուրս եկած իրենց իսկական պատմութիւններն ու յուշերը, որովհետեւ անցեալը չի փոխուիր ու չի ջնջուիր: Յիշելը այս երկրի մէջ շատ բարդ հարց է, որտեղ մոռնալն ու մոռցնելը սովորութիւն դարձած է, մենք երախտապարտ պիտի ըլլանք եթէ կարենանք փոքր ներդրում ունենալ այս յուշերը յիշեցնելու մարդոց եւ անոնք վառ պահելու մեր առօրեայէն ներս:

Բժ. Իւմիթ Քուրթ

Ծրագրի Պատասխանատու

գոյական: Յովիկ Քէշիշեան